Nhắc đến cây lúa, người ta nghĩ đến bông vàng trĩu hạt. Nhắc đến cây cau, người ta nhớ đến sân nhà, giàn trầu, mâm cưới. Còn nhắc đến cây thuốc lá, phần đông chúng ta lại nghĩ ngay đến điếu thuốc, làn khói và những cảnh báo về sức khỏe. Thế nhưng, nếu một lần được đứng giữa ruộng thuốc lá khi cây đang vào mùa xanh tốt, có lẽ ta sẽ nhìn loài cây này bằng một ánh mắt khác. Bởi cây thuốc lá đã và đang là một vị thuốc nam Việt Nam vô cùng đặc biệt.

Cây thuốc lá không chỉ nằm trong điếu thuốc

Nhiều người biết đến thuốc lá, nhưng không phải ai cũng từng nhìn thấy cây thuốc lá ngoài đời. Chính vì vậy, loài cây này thường bị thu hẹp trong hình ảnh của sản phẩm sau cùng. Trong khi trước khi trở thành thứ mà người ta vẫn nhắc đến mỗi ngày, cây thuốc lá đã có một đời sống rất riêng ngoài ruộng đồng.

Cây thuốc lá là cây thân thảo, lá lớn, mọc bao quanh thân, phiến lá mềm nhưng dày, màu xanh có khi nhạt, có khi đậm tùy giống và điều kiện đất đai. Nếu nhìn từ xa, ruộng thuốc lá có một màu xanh khá đặc biệt, không mảnh mai như ruộng rau, cũng không mềm rạp như ruộng lúa, mà đứng thành từng hàng, từng luống rõ ràng.

Điều thú vị là cây thuốc lá khi còn ở ngoài ruộng trông mộc mạc hơn nhiều so với những hình dung thường thấy. Nó không mang dáng vẻ của một thứ gì quá xa lạ. Nó vẫn là cây, vẫn lớn lên từ đất, cần nắng, cần nước, cần người chăm. Có lẽ vì vậy mà khi nhìn cây thuốc lá ở hình hài ban đầu, ta dễ nhận ra rằng trước bất kỳ sản phẩm nào của con người, mỗi loài cây đều có một đời sống tự nhiên đáng để quan sát.

Có những thứ vì quá quen tên mà thành ra xa lạ. Cây thuốc lá là một loài cây như vậy. Ai cũng từng nghe, nhưng không phải ai cũng thật sự nhìn thấy nó trong dáng vẻ nguyên sơ nhất.

Loài cây gắn với bàn tay người nông dân

Phía sau những luống thuốc lá xanh là rất nhiều công việc lặng thầm. Cây thuốc lá không phải cứ trồng xuống rồi để đó mà lớn. Người trồng phải theo cây từ lúc còn non, chăm từng gốc, làm cỏ, vun đất, quan sát lá, nhìn màu cây để biết cây đang khỏe hay đang thiếu chất, nhìn dáng lá để biết đã đến lúc thu hái hay chưa.

Những ai từng sống ở vùng quê có trồng thuốc lá chắc hẳn vẫn nhớ hình ảnh người dân tất bật từ sáng sớm trên đồng. Từ khâu gieo hạt, chăm cây, bón phân, bắt sâu cho đến thu hoạch đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Khi lá thuốc đến độ trưởng thành, người nông dân sẽ hái từng lá một, xếp ngay ngắn vào gùi hoặc quang gánh rồi mang về nhà sấy. Công việc ấy kéo dài suốt nhiều tháng, đổi lại là nguồn thu giúp trang trải cuộc sống, nuôi con ăn học và xây dựng gia đình.

Không ít người lớn tuổi vẫn kể rằng, có thời điểm cây thuốc lá được xem như "cây làm ra tiền" ở nhiều vùng quê. Sau mỗi vụ thu hoạch thuận lợi, người dân có điều kiện sửa lại mái nhà, mua thêm vật dụng sinh hoạt hay đầu tư cho mùa vụ tiếp theo. Đối với họ, cánh đồng thuốc lá không chỉ là nơi lao động mà còn là nơi gửi gắm hy vọng về một cuộc sống đủ đầy hơn.

Hoa thuốc lá - Vẻ đẹp ít người để ý

Đa phần mọi người chắc hẳn đều không nghĩ tới việc cây thuốc lá có hoa. Và mọi người sẽ càng không thể tưởng tượng được hoa thuốc lá lại thu hút đến vậy. Hoa thuốc lá không rực rỡ kiểu phô trương. Nó nhỏ, mọc thành chùm trên ngọn cây, màu sắc thường dịu, có khi phớt hồng, có khi trắng hồng hoặc hơi tím nhẹ. Giữa một ruộng cây toàn những phiến lá to bản, hoa thuốc lá hiện lên khiêm nhường. 

Có lẽ chính vẻ đẹp ấy làm cho cây thuốc lá trở nên khác đi trong mắt người nhìn. Một loài cây thường được nhắc đến bằng những câu chuyện nặng nề, hóa ra cũng có mùa hoa rất nhẹ nhàng, rất đẹp mắt. 

Cây thuốc lá - Vị thuốc nam đặc biệt

Bên cạnh giá trị kinh tế, cây thuốc lá còn xuất hiện trong nhiều kinh nghiệm dân gian của người Việt. Người xưa vốn sống gần cây cỏ, nên nhiều loài cây quanh nhà, quanh vườn đều được quan sát, ghi nhớ và truyền lại bằng kinh nghiệm. Cây thuốc lá cũng nằm trong dòng kinh nghiệm ấy. 

Một số địa phương đã sử dụng lá thuốc lá vào các mục đích ngoài da như xua đuổi côn trùng hoặc áp dụng trong những bài thuốc dân gian truyền miệng. Tuy nhiên, cây thuốc lá là một loài cây đặc biệt, cần được hiểu đúng và dùng đúng. Không phải cứ là cây thuốc thì có thể sử dụng tùy tiện, nhất là với những cây có hoạt tính mạnh như thuốc lá.

Vì vậy, khi nhắc đến cây thuốc lá như một vị thuốc nam Việt Nam, điều quan trọng là giữ thái độ chừng mực. Ta có thể trân trọng kinh nghiệm dân gian, trân trọng cách ông bà xưa quan sát cây cỏ, nhưng không nên tự ý dùng cây thuốc lá để chữa bệnh nếu không có người hiểu biết hướng dẫn.

Nói cách khác, giá trị của cây thuốc lá không nằm ở việc ca ngợi hay phủ nhận nó, mà nằm ở chỗ biết nhìn nó cho đúng: một loài cây từng có mặt trong đời sống dân gian, nhưng luôn cần sự cẩn trọng khi nhắc đến công dụng.

Cây thuốc lá trong nếp sống dân gian người Việt

Điều đáng nói là giá trị của cây thuốc lá không chỉ nằm ở công dụng hay lợi ích kinh tế, mà còn ở những dấu ấn văn hóa mà nó để lại. Trong ký ức của nhiều người, hình ảnh điếu thuốc lào bên ấm trà nóng đã từng là một phần của đời sống làng quê. Sau những giờ lao động vất vả, người dân quây quần bên nhau, nhấp chén trà xanh, trò chuyện chuyện mùa màng, con cái và cuộc sống. Làn khói thuốc mỏng bay lên trong không gian yên bình ấy đã trở thành một nét sinh hoạt quen thuộc của nhiều thế hệ.

Ở nhiều vùng quê Bắc Bộ, chiếc điếu cày từng được xem như một vật dụng không thể thiếu trong mỗi gia đình. Nó xuất hiện bên hiên nhà, góc bếp hay dưới gốc cây đa đầu làng. Tiếng rít thuốc lào vang lên giữa những buổi trưa hè hay sau ngày làm đồng đã trở thành âm thanh quen thuộc trong ký ức của biết bao người. Dù ngày nay những hình ảnh ấy dần thưa vắng, nhưng chúng vẫn là một phần của đời sống văn hóa nông thôn Việt Nam.

Nhìn từ góc độ văn hóa, cây thuốc lá còn phản ánh sự cần cù và khả năng thích nghi của người nông dân Việt. Trên những vùng đất đồi khô cằn hay những khu vực khó canh tác lúa nước, người dân đã biết lựa chọn những loại cây phù hợp để phát triển kinh tế. Cây thuốc lá chính là một trong những lựa chọn như thế. Qua thời gian, nó trở thành một phần của cảnh quan nông nghiệp và góp mặt trong những câu chuyện về quê hương, làng xóm.

Lời kết

Ngày nay, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, diện tích trồng thuốc lá ở nhiều nơi đã giảm dần. Nhiều vùng chuyển đổi sang các loại cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao hơn. Tuy nhiên, những cánh đồng thuốc lá xanh ngắt, những lò sấy đỏ lửa trong đêm hay hình ảnh người nông dân gùi đầy lá thuốc trên lưng vẫn nhắc chúng ta nhớ về một giai đoạn đời sống bình dị, nơi lao động, thiên nhiên và văn hóa hòa quyện vào nhau tạo nên những giá trị khó có thể phai mờ theo năm tháng.

—---------

CREDIT: 

- Photography: Kien Trang 

- Content: Hoài Hà

- Design: Phuong Nguyen