Khi ghé thăm Kinh thành Huế, hay dạo bước giữa những con phố cổ Hội An, bạn sẽ thấy những mái nhà xếp ngói âm dương uốn lượn mềm mại - như một nét trầm mặc giữa những chuyển động đô thị. Từng viên ngói úp ngửa xen kẽ nhau không chỉ tạo ra lớp mái vững chắc, chống chịu tốt với khí hậu nhiệt đới, mà còn mang theo triết lý “âm - dương cân bằng”, hòa hợp giữa con người và đất trời.
Vì trước khi có những công trình bê tông hiện đại, mái ngói âm dương đã từng là dấu ấn kiến trúc đặc trưng của người Việt.
Mái ngói âm dương - nguồn gốc và ý nghĩa
Ngói âm dương gồm hai loại: ngói úp (dương) và ngói ngửa (âm), được xếp đan xen để tạo nên lớp mái gợn sóng đặc trưng. Cấu trúc này không chỉ tăng độ thoáng khí, dẫn nước tốt mà còn là biểu tượng phương Đông về sự hài hòa âm - dương, đối lập nhưng bổ trợ, tạo thành tổng thể cân bằng.
Mái ngói âm dương vốn có nguồn gốc từ kiến trúc truyền thống Trung Hoa, đã len lỏi vào không gian sống người Việt từ rất sớm - như một hình thái văn hóa được Việt hóa đầy tinh tế. Theo dòng lịch sử, mái ngói này xuất hiện tại nước ta từ thời Lý, rồi tiếp tục được sử dụng phổ biến qua các triều đại Trần, Lê… đặc biệt hiện diện rõ nét trong những công trình mang tính biểu tượng như đình, chùa, cung điện và lăng tẩm.
Không chỉ dừng lại ở vai trò vật liệu che mưa, đón nắng, mái ngói âm dương còn là một biểu tượng kiến trúc mang triết lý phương Đông - nơi từng viên ngói úp và ngửa hòa quyện để thể hiện sự cân bằng, cộng hưởng giữa các mặt đối lập của vạn vật.
Đó không chỉ là một lớp mái lợp, mà là một lớp tư tưởng - nơi vẻ đẹp mộc mạc đi cùng chiều sâu văn hóa, nơi công năng kết hợp hài hòa với tinh thần đời sống.
Mái ngói âm dương ở Cầu ngói thanh toàn, thành phố Huế (xây dựng vào thế kỷ XVIII)
Mái ngói âm dương ở các công trình trong kinh thành Huế (xây dựng thế kỷ XIX)
Mái ngói âm dương ở thành cổ, tỉnh Quảng Trị (xây dựng thế kỷ XIX)
Ngói âm dương giữa đất trời Tuyên Quang - nơi thời gian đứng yên
Ở tỉnh Tuyên Quang (khu vực Hà Giang cũ), mái ngói âm dương không chỉ hiện diện trên các công trình tham quan nổi bật, mà còn quen thuộc với các căn nhà trình tường đất - đặc trưng kiến trúc của người Mông. Nhà xây từ đất sét nện chặt, mái lợp ngói âm dương thủ công, tạo nên vẻ ngoài mộc mạc, bền vững và đầy chiều sâu.
mái ngói âm dương ở Dinh thự Vua Mèo, tỉnh Tuyên Quang (khu vực Hà Giang cũ)
Mái ngói âm dương xuất hiện trên mỗi nếp nhà trình tường ở tỉnh Tuyên Quang (khu vực Hà Giang cũ)
Đến với tỉnh Tuyên Quang (khu vực Hà Giang cũ), bạn sẽ dễ dàng bắt gặp những ngôi nhà trình tường với mái ngói âm dương
Những ngày đông, khi sương phủ trắng núi rừng, những mái nhà màu xám nổi bật giữa nền trời bạc lạnh. Mỗi viên ngói như một mảnh ký ức, một lời kể chuyện về cuộc sống gắn bó với thiên nhiên, về sự bền bỉ và tinh thần sống mạnh mẽ giữa vùng đất khắc nghiệt.
Tôi từng đứng trên sườn núi, nhìn xuống xóm nhà trình tường lợp ngói âm dương. Khung cảnh như tranh, tĩnh lặng và rất thật. Nghe tiếng gió lùa qua lớp ngói cũ, cảm giác như bản thân đang chạm vào một lát cắt thời gian nào đó.
Quần thể Kinh thành, lăng tẩm Huế - mái ngói âm dương như nhịp thở vương triều
Trong kiến trúc Cố đô Huế, mái ngói âm dương hiện diện khắp nơi: từ điện Thái Hòa, lăng Gia Long cho đến hệ thống các phủ, đền, miếu và cung điện. Lớp ngói xếp sóng ấy không chỉ làm dịu nắng, chống đỡ mưa gió xứ Huế, mà còn gợi lên một phong vị vương giả mà gần gũi - nơi triều đình không chỉ kiến tạo quyền uy mà còn gieo vào kiến trúc triết lý sống.
mái ngói âm dương phủ khắp các công trình trong kinh thành Huế
Mái ngói âm dương ở Lăng Minh Mạng, thành phố Huế
Mái ngói âm dương ở Lăng Tự Đức, thành phố Huế
Mỗi lần ghé lăng Tự Đức, tôi lại ngẩng lên nhìn mái ngói cong ấy. Có gì đó rất dịu dàng mà đầy kiêu hãnh - như chính phong thái của đất kinh thành xưa cũ.
Phố cổ Hội An - từ viên ngói đến hơi thở của thời gian
Những con phố rêu phong của Hội An cũng được che chắn bởi những lớp ngói âm dương màu nâu xám, phủ bụi thời gian. Mái nhà lợp ngói theo từng đợt sóng, cùng với mái hiên gỗ tạo nên một tổng thể kiến trúc gắn bó chặt chẽ. Không chỉ để che mưa che nắng, mái ngói ở đây như nhịp gạch nối giữa quá khứ và hiện tại, nơi đời sống phố cổ không cần được bảo tàng hóa, bởi chính từng viên ngói đã giữ lại tinh thần bản địa.
mái ngói âm dương ở Chùa Cầu, Hội An
mái ngói âm dương ở miếu Quan Công, Hội An
mái ngói âm dương của một hội quán người Hoa ở Hội An
mái ngói âm dương ở một ngôi nhà cổ tại Hội An
Giao thoa văn hóa Việt - Hoa qua từng lớp ngói
Mái ngói âm dương không chỉ là đặc trưng của kiến trúc Việt, mà còn xuất hiện trong đình chùa, miếu thờ của cộng đồng người Hoa, đặc biệt tại các đô thị có sự giao thoa văn hóa như TP.HCM hay Hội An.
mái ngói âm dương ở hội quán Nghĩa An, TP.HCM
mái ngói âm dương ở hội quán Nhị Phủ, TP.HCM
mái ngói âm dương ở Quảng Triệu hội quán, TP.HCM
mái ngói âm dương ở hội quán Phước Kiến, Hội An
Điểm thú vị là:
-
Kiến trúc Việt thường chú trọng sự mộc mạc, tính cộng đồng, mái ngói giản dị gắn bó với sinh hoạt dân gian.
-
Kiến trúc Hoa thiên về tính biểu trưng, lễ nghi, ngói được tô màu và điểm rồng phượng công phu.
Dù có sự khác biệt, cả hai đều chọn mái ngói âm dương như điểm kết cho mái nhà, thể hiện cùng một tinh thần: cân bằng - vững bền - hài hòa với tự nhiên. Ngay cả nhiều nhà thờ cổ tại Việt Nam cũng sử dụng mái ngói âm dương, kết hợp kiểu Châu Âu với lớp mái truyền thống - tạo nên sự pha trộn đầy bản sắc.
mái ngói âm dương ở nhà thờ Vị Hưng, thành phố Cần Thơ (khu vực Hậu Giang cũ)
Ngói âm dương hôm nay - vẫn là lựa chọn của hiện tại
Mặc dù không quá phổ biến, mái ngói âm dương vẫn được nhiều công trình hiện đại chọn làm ngôn ngữ kiến trúc, đặc biệt là những công trình mang hơi hướng tâm linh hay mang mục đích tái hiện lại các đặc điểm của của làng quê, thời đại.
Vì dạng mái ngói này sở hữu những đặc điểm nổi bật như:
-
Khả năng điều hòa khí hậu tự nhiên: thoáng mát mùa hè, giữ ấm mùa đông
-
Vẻ đẹp thị giác gần gũi, dễ tạo chiều sâu không gian
-
Tính biểu tượng cao về văn hóa bản địa
Việc sử dụng ngói âm dương hôm nay không phải vì hoài cổ, mà vì muốn giữ lại mạch kết nối giữa con người hiện đại với truyền thống, để mỗi mái nhà không chỉ là chốn ở, mà là một phần bản sắc.
Kết
Mái ngói âm dương không chỉ là một phần của kiến trúc, mà còn là một phần của văn hóa, một hơi thở truyền thống còn lại trong từng nếp nhà Việt. Giữa những đô thị hiện đại, việc nhìn thấy một mái ngói âm dương gợn sóng khiến ta như được quay về - nơi mỗi viên ngói là một câu chuyện, một lớp ký ức và một điều nhắc nhở dịu dàng về sự cân bằng.
Giữ gìn mái ngói âm dương hôm nay - là giữ gìn giá trị văn hóa không thể xây mới, chỉ có thể tiếp nối. Dù có bị thay thế bởi vật liệu hiện đại, ngói âm dương vẫn là niềm cảm hứng cho kiến trúc đương đại khi muốn tìm lại bản sắc, và là lời nhắc nhở rằng - vẻ đẹp không nằm ở những điều mới mẻ, mà nằm ở sự kết nối với cội nguồn.
—---
CREDIT:
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Giang Huynh
- Design: Phuong Nguyen
