Hòn Bảy Cạnh, Côn Đảo là một trong những điểm bảo tồn rùa biển quan trọng của Việt Nam. Cùng MLifeOn tìm hiểu mùa rùa đẻ trứng, trại ấp trứng và chương trình tình nguyện viên bảo tồn rùa biển IUCN Việt Nam.

Có những chuyến đi không chỉ để ngắm một vùng biển đẹp. Có những chuyến đi khiến người ta đứng yên lâu hơn trước một dấu chân trên cát, một chiếc cọc tre đánh dấu tổ trứng, hay khoảnh khắc một chú rùa con nhỏ bằng lòng bàn tay tự tìm đường ra đại dương.

Bãi cát Hòn Bảy Cạnh, nơi mỗi mùa rùa biển lại bắt đầu một vòng đời mới.

Hòn Bảy Cạnh, thuộc Vườn quốc gia Côn Đảo, là một nơi như thế. Giữa màu xanh của rừng, màu trong của biển và nhịp sống lặng lẽ của một hòn đảo nhỏ, câu chuyện bảo tồn rùa biển ở đây không hiện ra như một khẩu hiệu lớn. Nó hiện ra bằng những ca trực đêm, những bước chân thật nhẹ trên bãi cát, những tổ trứng được theo dõi cẩn thận, và những buổi sáng rùa con được đưa về biển dưới sự hướng dẫn của lực lượng kiểm lâm, cán bộ bảo tồn và tình nguyện viên.

Lối vào trại ấp trứng rùa biển tại trạm Hòn Bảy Cạnh. 

Côn Đảo từ lâu đã được biết đến như một trong những vùng bảo tồn rùa biển quan trọng hàng đầu tại Việt Nam. Theo Vườn quốc gia Côn Đảo, khu vực này đã ghi nhận sự xuất hiện của 5 loài rùa biển tại Việt Nam và được xác định là khu vực bảo tồn rùa biển quan trọng của Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á - Ấn Độ Dương.

Hòn Bảy Cạnh - không chỉ là một điểm đến đẹp ở Côn Đảo

Nhắc đến Côn Đảo, nhiều người thường nghĩ đến lịch sử, biển xanh, rừng nguyên sinh và những vịnh nhỏ còn giữ được vẻ hoang sơ. Nhưng khi đặt chân đến Hòn Bảy Cạnh, người ta sẽ thấy một lớp ý nghĩa khác của quần đảo này: Côn Đảo không chỉ là nơi để đi qua, mà còn là nơi nhiều sự sống đang được gìn giữ.

Một góc bãi cát yên tĩnh tại Hòn Bảy Cạnh. 

Hòn Bảy Cạnh là một trong những điểm quan trọng trong hệ thống bảo tồn rùa biển của Vườn quốc gia Côn Đảo. Ban ngày, nơi đây có thể là một bãi biển yên tĩnh, với hàng cây sát mép cát và những dải nước trong xanh. Nhưng khi đêm xuống, bãi cát ấy trở thành không gian cần được giữ thật yên: đó là lúc rùa mẹ có thể từ biển bò lên bờ, tìm vị trí phù hợp để đào tổ và đẻ trứng.

Với du khách, được chứng kiến rùa biển lên bờ đẻ trứng là một trải nghiệm hiếm có. Với những người làm bảo tồn, đó là một phần của công việc cần sự kiên nhẫn, kỷ luật và tôn trọng tuyệt đối đối với tự nhiên. Mỗi ánh đèn, tiếng động hay hành vi thiếu cẩn trọng đều có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh sản của rùa mẹ.

Những khu vực tổ trứng được đánh dấu và theo dõi cẩn thận trong trại ấp. 

Vì vậy, Hòn Bảy Cạnh không nên được nhìn như một “điểm check-in”. Đây là một không gian sống, một bãi đẻ, một lớp học ngoài trời về cách con người có thể quan sát thiên nhiên mà không làm phiền thiên nhiên.

Mùa rùa về: khi bãi cát trở thành nơi bắt đầu của một vòng đời

Mùa rùa biển lên bờ đẻ trứng tại Côn Đảo thường gắn với những tháng biển êm, khi các hoạt động bảo tồn bước vào giai đoạn cao điểm. Trong hành trình ấy, rùa mẹ vượt qua một quãng đường dài để trở về bãi cát phù hợp, đào tổ, đẻ trứng, lấp cát rồi quay lại biển.

Những ca trực đêm là một phần quan trọng của công tác bảo tồn rùa biển. 

Vòng đời ấy nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực tế lại mong manh. Rùa con sau khi nở phải tự vượt qua đoạn đường từ tổ ra biển, đối mặt với ánh sáng nhân tạo, chim, cua, cá lớn, rác thải nhựa và nhiều rủi ro khác. Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ có thể sống sót đến tuổi trưởng thành.

Đó là lý do công tác bảo tồn ở Côn Đảo không chỉ dừng lại ở việc “ngắm rùa”. Các tổ trứng cần được theo dõi, di dời khi cần thiết, ấp trong điều kiện phù hợp và thả rùa con về biển đúng quy trình. Theo Vườn quốc gia Côn Đảo, công tác bảo tồn rùa biển tại đây được thực hiện từ năm 1993; trong giai đoạn 1993–2025, gần 44.000 tổ trứng với hơn 3,8 triệu trứng đã được cứu hộ, ấp nở và thả về biển gần 2,9 triệu rùa con.

Bãi biển là nơi nhiều loài sinh vật cùng chia sẻ một không gian sống. 

Những con số ấy rất lớn, nhưng khi đứng trước một chú rùa con đang chậm rãi bò về phía sóng, ta lại thấy câu chuyện bảo tồn bắt đầu từ điều rất nhỏ: giữ cho bãi biển sạch hơn, giữ khoảng cách đủ xa, tắt bớt ánh sáng không cần thiết và học cách để tự nhiên được diễn ra theo nhịp của nó.

Phía sau một buổi thả rùa con về biển

Trong nhiều trải nghiệm du lịch, khoảnh khắc đáng nhớ nhất thường là khi con người “làm được điều gì đó”. Nhưng với rùa biển, điều đẹp nhất lại là khi con người biết lùi lại.

Khi rùa con được đưa ra bãi, chúng không nên được đặt thẳng xuống mép nước. Việc để rùa tự bò trên cát là một phần quan trọng trong hành trình đầu đời, giúp chúng định hướng và ghi nhận môi trường tự nhiên. Du khách có thể quan sát, chụp ảnh trong phạm vi cho phép, nhưng cần tuân thủ hướng dẫn của kiểm lâm và cán bộ phụ trách.

Du khách và người hướng dẫn tham gia hoạt động thả rùa con theo quy trình bảo tồn. 

Ở Hòn Bảy Cạnh, khoảnh khắc những chiếc giỏ được mở ra, từng chú rùa con bắt đầu di chuyển về phía biển, thường tạo nên một cảm giác rất lạ: vừa vui, vừa hồi hộp, vừa thấy mình nhỏ lại trước thiên nhiên. Trên nền cát sáng, những vệt bò bé xíu trở thành dấu chỉ của một cuộc sống mới.

Một chú rùa con tự tìm đường về phía đại dương. 

Vườn quốc gia Côn Đảo hiện có các chương trình du lịch sinh thái rùa biển như thả rùa con về biển và xem rùa đẻ trứng ban đêm, bên cạnh các hoạt động tìm hiểu về rùa biển và công tác bảo tồn tại Côn Đảo. Nhưng điều quan trọng là những hoạt động này cần được hiểu như một hình thức giáo dục môi trường, không phải một màn trình diễn của tự nhiên dành cho con người.

Chương trình Tình nguyện viên Bảo tồn Rùa biển IUCN Việt Nam

Một phần quan trọng trong câu chuyện bảo tồn rùa biển ở Việt Nam là sự tham gia của cộng đồng. Chương trình Bảo tồn Rùa biển IUCN Việt Nam được giới thiệu là sáng kiến của IUCN Việt Nam phối hợp với các vườn quốc gia, khu bảo tồn biển, cộng đồng ngư dân và tình nguyện viên nhằm bảo vệ bãi đẻ, hỗ trợ bảo tồn rùa biển và giữ môi trường sống biển khỏe mạnh tại các khu bảo tồn biển.

Từ năm 2014, chương trình đã ghi nhận hơn 120.000 rùa con được thả thành công tại các bãi đẻ chính; các địa điểm hoạt động bao gồm Vườn quốc gia Côn Đảo, Vườn quốc gia Núi Chúa, Khu bảo tồn biển Hòn Cau, Cù Lao Chàm, Lý Sơn, Bái Tử Long và nhiều khu bảo tồn biển/vườn quốc gia đối tác khác.

Điểm đáng chú ý của chương trình không chỉ nằm ở kết quả bảo tồn, mà còn ở cách chương trình mở ra cơ hội để cộng đồng tham gia. Theo IUCN, chương trình từng thu hút hơn 12.000 đơn đăng ký trên toàn quốc, với khoảng 10% ứng viên được chọn tham gia. Điều đó cho thấy bảo tồn thiên nhiên không còn là câu chuyện riêng của nhà khoa học hay lực lượng kiểm lâm; nó đã trở thành một không gian chung, nơi người trẻ, người làm sáng tạo, người yêu biển và công chúng có thể học cách góp sức.

Tại Côn Đảo, mùa tình nguyện viên năm 2024 được Vườn quốc gia Côn Đảo tổng kết với hơn 140 tình nguyện viên tham gia, chia thành 7 đợt, hỗ trợ theo dõi và di dời an toàn 424 tổ trứng với 44.006 trứng, thả thành công 12.238 cá thể rùa con về biển, đồng thời tham gia vệ sinh bãi đẻ và các hoạt động giáo dục môi trường.

Những con số ấy cho thấy một điều: bảo tồn là công việc dài hơi. Nó không chỉ diễn ra trong khoảnh khắc rùa con chạm sóng, mà bắt đầu từ rất nhiều công việc thầm lặng trước đó.

Bảo tồn không phải là đứng ngoài thiên nhiên, mà là học cách sống cùng thiên nhiên

Một chuyến đi đến Hòn Bảy Cạnh có thể khiến ta thay đổi cách nhìn về du lịch. Thay vì hỏi “ở đây có gì để xem?”, ta bắt đầu hỏi “mình cần làm gì để nơi này vẫn còn đẹp sau khi mình rời đi?”.

Rùa biển đang đối mặt với nhiều thách thức: biến đổi khí hậu làm thay đổi nhiệt độ cát và ảnh hưởng đến tỷ lệ giới tính của rùa con; nước biển dâng và xói lở làm thu hẹp bãi đẻ; rác thải nhựa, ngư cụ và áp lực du lịch tiếp tục là những nguy cơ hiện hữu. Những thách thức ấy không nằm quá xa đời sống thường ngày. Một chiếc túi nhựa bị bỏ lại, một nguồn sáng mạnh chiếu về phía biển, một hành vi chạm tay vào rùa con vì tò mò, tất cả đều có thể trở thành tác động.

Vì vậy, bảo tồn bắt đầu từ những lựa chọn nhỏ: đi theo tour được quản lý, tuân thủ hướng dẫn của kiểm lâm, không dùng đèn flash, không gây tiếng ồn, không chạm vào rùa, không lấy bất cứ thứ gì khỏi bãi biển và không để lại rác.

Có thể những việc ấy nghe rất đơn giản. Nhưng trong bảo tồn, sự đơn giản lặp lại đủ lâu sẽ tạo thành thay đổi.

Hòn Bảy Cạnh và bài học về những chuyến trở về

Rùa biển có một bản năng kỳ diệu: sau nhiều năm ngoài đại dương, chúng có thể tìm đường trở lại vùng biển hoặc bãi cát phù hợp để sinh sản. Hành trình trở về ấy khiến con người phải suy nghĩ nhiều hơn về ký ức của tự nhiên, về mối liên kết giữa một sinh vật nhỏ bé và nơi nó bắt đầu sự sống.

Ở Hòn Bảy Cạnh, mỗi mùa rùa về không chỉ là một mùa sinh sản. Đó còn là lời nhắc rằng thiên nhiên vẫn đang vận hành theo những nhịp rất cổ xưa, bền bỉ và tinh tế. Con người có thể đến gần nhịp ấy, nhưng chỉ khi đủ khiêm nhường.

Hòn Bảy Cạnh nhắc người đi biển học cách quan sát thiên nhiên với sự tôn trọng. 

Với MLifeOn, câu chuyện Hòn Bảy Cạnh không chỉ là một bài viết về điểm đến. Đây là một lát cắt về cách du lịch, cộng đồng và bảo tồn có thể gặp nhau. Khi một người trẻ tham gia tình nguyện, khi một du khách học cách quan sát rùa biển đúng cách, khi một bãi cát được giữ sạch để rùa mẹ quay lại, thì một điểm đến không chỉ được “khai thác”, nó được gìn giữ.

Có lẽ vẻ đẹp lớn nhất của Hòn Bảy Cạnh không nằm ở khoảnh khắc hiếm hoi được nhìn thấy rùa biển. Vẻ đẹp ấy nằm ở niềm tin rằng, nếu con người biết lùi lại đúng lúc, thiên nhiên sẽ có cơ hội tiếp tục câu chuyện của mình.

Và một buổi sáng nào đó, trên bãi cát Côn Đảo, sẽ lại có những chú rùa con bắt đầu hành trình đầu tiên ra biển.

—------

CREDIT: 

- Photography: Kien Trang

- Content: Tommy Phung

- Design: Phuong Nguyen