Việt Nam là một đất nước đa dân tộc, đa tôn giáo, nơi mỗi cộng đồng đều để lại những dấu ấn riêng trong kiến trúc và đời sống văn hóa. Nên khi đi dọc dải đất hình chữ S, ta dễ dàng bắt gặp những công trình mang nét đặc trưng rất riêng của các dân tộc. Nếu ở Tây Nam Bộ là chùa và nhà sàn Khmer; ở vùng Duyên hải Nam Trung Bộ (khu vực Tây Nguyên cũ) là nhà rông, nhà dài Ê Đê, thì rải rác khắp các tỉnh thành, nổi bật giữa không gian đô thị, chính là những hội quán người Hoa. Những cô trình này vừa mang dáng dấp kiến trúc truyền thống, vừa phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng Hoa kiều trên đất Việt.
Hội quán và chức năng
Hội quán Nghĩa An ở phường Rạch Giá, tỉnh An Giang (khu vực Kiên Giang cũ)
Hội quán người Hoa ở Việt Nam không chỉ là một công trình kiến trúc mang tính biểu tượng, mà còn là trung tâm tinh thần và văn hóa của cả cộng đồng. Mỗi hội quán đều gắn liền với ba chức năng chính, đan xen và bổ trợ cho nhau, tạo nên một không gian vừa linh thiêng vừa gần gũi với đời sống thường nhật.
Đầu tiên là chức năng thờ tự. Hội quán thường thờ những vị thần mang ý nghĩa bảo hộ và gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người Hoa như là Quan Công (biểu tượng của nghĩa khí và trung thành), Thiên Hậu Thánh Mẫu (vị thần che chở cho những chuyến hải trình), hay Phúc Đức Chính Thần (vị thần bảo hộ đất đai và cuộc sống), và cùng nhiều vị thần nghề nghiệp khác. Ở các hội quán người Hoa, việc thờ tự này không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là cách cộng đồng gửi gắm niềm tin, cầu mong bình an và thịnh vượng.
khu vực thờ tự ở Hải Nam hội quán ở phường Rạch Giá, tỉnh An Giang (khu vực Kiên Giang cũ)
khu vực thờ tự ở Hải Nam hội quán ở phường Rạch Giá, tỉnh An Giang (khu vực Kiên Giang cũ)
Thứ hai là chức năng sinh hoạt cộng đồng. Hội quán là nơi đồng hương gặp gỡ, bàn bạc công việc chung, chia sẻ khó khăn và hỗ trợ nhau trong cuộc sống. Trong những ngày thường, hội quán giống như một mái nhà chung, nơi người già kể chuyện, trẻ nhỏ học hỏi, và những người đi xa trở về tìm lại sự gắn kết. Chính nhờ hội quán, cộng đồng Hoa kiều trên đất Việt đã duy trì được sự gắn kết, sự tương trợ, để cùng nhau phát triển kinh tế và đời sống.
Hội quán người hoa còn là nơi sinh hoạt cộng đồng
Cuối cùng, các hội quán người Hoa có chức năng giáo dục và văn hóa. Các công trình này không chỉ là nơi tổ chức lễ hội truyền thống, mà còn là nơi dạy chữ Hán cho thế hệ trẻ, nơi giữ gìn phong tục tập quán. Những nghi lễ, những buổi hát múa, những ngày hội rộn ràng không chỉ giúp cộng đồng duy trì bản sắc của người Hoa, mà còn tạo nên một nhịp sống riêng biệt, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc của Việt Nam.
Lễ Khai Quang Điểm Nhãn của đoàn nghệ thuật Lân - Sư - Rồng Hải Nam Liên Hữu thuộc cộng đồng người Hoa được diễn ra tại hội quán Tuệ Thành (Chùa Bà Thiên Hậu, Quận 5) TP.HCM
Có thể nói, các hội quán người Hoa ở Việt Nam như một công trình đa nhiệm, đã giúp gắn kết con người, gìn giữ văn hóa và hỗ trợ, phát triển kinh tế cộng đồng.
Đặc trưng kiến trúc
Hội quán người Hoa ở Việt Nam mang vẻ đẹp vừa uy nghiêm vừa tinh tế, phản ánh sự giao thoa giữa nghệ thuật và tín ngưỡng. Tùy vào cộng đồng lập nên mà các công trình này lại có sự khác biệt nhất định về kiến trúc. Nhưng nhìn chung, phần lớn các hội quán đều có những nét đặc trưng sau:
Mái ngói âm dương
Mái ngói được lợp theo kiểu âm dương, thường có đầu đao cong vút, tạo nên dáng vẻ mạnh mẽ, nhưng không kém phần mềm mại của các hội quán người Hoa. Phần mái này thường được tạo nên từ nhiều lớp mái chồng lên nhau theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”. Trên mái, các hình ảnh rồng, phượng, cá chép hóa rồng được chạm khắc công phu, vừa mang ý nghĩa biểu tượng, vừa thể hiện khát vọng về sự thịnh vượng và trường tồn.
mái ngói âm dương của hội quán Ngũ Bang, Hội An
Mái ngói âm dương của hội quán Nghĩa An, tỉnh An Giang (khu vực Kiên Giang cũ)
Cổng tam quan
Phần lớn các hội quán người Hoa đều có cổng tam quan, với kết cấu ba cửa (cửa chính giữa có kích thước lớn, hai cửa trái và phải có kích thước nhỏ hơn). Phần cổng này ở các hội quán thường có phần mái cong, được lợp ngói ống, phân thành nhiều tầng, được chạm khắc, trang trí hoa văn tinh xảo, có câu đối, hoành phi, nổi bật với vẻ uy nghiêm, cổ kính.
Những dòng chữ Hán khắc trên cổng không chỉ là tên của hội quán, mà còn là ý nghĩa thờ tự, để nhắc nhở về cội nguồn và niềm tin của cộng đồng. Vì vậy, đối với các hội quán người Hoa, cổng tam quan không chỉ là lối vào, mà còn là ranh giới giữa đời sống thường nhật và không gian linh thiêng bên trong.
cổng tam quan ở Quảng Triệu hội quán, TPHCM
Cách bố trí không gian
Các hội quán người hoa thường có kiến trúc tổng thể hình chữ khẩu. Đây là kiểu công trình có hình dáng bao quanh kín đáo, giống chữ "口" trong Hán tự, thường có sự cân đối, tạo nên một khoảng sân hoặc không gian mở ở giữa của công trình. Kiểu kiến trúc đặc biệt này của các hội quán mang ý nghĩa phong thủy, tạo sự hài hòa, giúp tụ khí, mang lại sự ấm cúng, an lành và tài lộc.
kiến trúc tổng thể hình chữ khẩu với khoảng sân ở giữa công trình (hội quán Quảng Triệu, TP.HCM)
Nhị Phủ hội quán, TP.HCM
Cách sắp xếp này tạo nên sự ấm cúng với các gian nhà bao bọc, nhưng đủ thoáng đãng nhờ khu vực không gian mở, thôi thúc người tham quan phải khám phá từng lớp, tạo nên một hành trình tâm linh cuốn hút.
Gam màu đỏ
Xuất hiện hầu hết ở các hội quán, màu đỏ là biểu tượng của may mắn, thịnh vượng và hạnh phúc. Từ hoành phi câu đối sơn son thếp vàng, đến cột gỗ, cửa ra vào, và cả những chi tiết trang trí nhỏ nhất, gam màu này gần như xuất hiện ở mọi nơi, giúp không gian trang nghiêm thêm phần ấm áp và ấm cúng. Đặc biệt là khi ánh sáng hắt lên những mảng màu, không gian hội quán như bừng sáng, khiến cho bất cứ ai ghé đến, cũng đều có thể cảm nhận được sự linh thiêng và sức sống.
Màu đỏ xuất hiện ở nhiều nơi trong các hội quán người Hoa
Nghệ thuật khảm sành sứ
Đặc điểm cuối cùng, cũng là nét dễ nhận thấy nhất trong kiến trúc hội quán người Hoa, chính là nghệ thuật khảm sành sứ. Đây là kỹ thuật trang trí truyền thống, sử dụng những mảnh gốm, sứ vỡ hoặc được chế tác riêng, ghép lại thành hình ảnh sống động trên mái ngói, tường, cột, hay các bức phù điêu.
nghệ thuật khảm sành sứ ở Quảng Triệu hội quán, TP.HCM
Những mảnh gốm men xanh, men trắng, men ngọc được cắt gọt tinh xảo, rồi khảm thành hình rồng uốn lượn, phượng tung cánh, hoa lá, chim muông, hay cả những cảnh sinh hoạt đời thường. Chính sự kết hợp giữa màu sắc rực rỡ và đường nét tinh tế trong nghệ thuật đặc biệt này, đã góp phần tạo nên diện mạo độc đáo của các hội quán người Hoa.
Một vẻ đẹp vừa trang nghiêm, rực rỡ, vừa mang tính nghệ thuật và chứa đựng nhiều ý nghĩa thâm sâu.
nghệ thuật khảm sành sứ ở Nghĩa An hội quán, TP.HCM
Kết
Hội quán giống như “trái tim” của người Hoa ở Việt Nam. Các công trình này không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, truyền thống, mà còn giúp gắn kết, thúc đẩy cộng đồng Hoa kiều phát triển.
Đứng trước hội quán, ta không chỉ thấy một công trình kiến trúc, mà còn thấy cả một câu chuyện về sự hội nhập, về khát vọng sống và gắn bó của con người.
Nếu có cơ hội, bạn hãy tìm đến và ghé thăm hội quán người Hoa. Dù được xây nên bởi cộng đồng Hoa kiều nào, có nét kiến trúc ra sao, thì giá trị, ý nghĩa và cảm giác mà các công trình này đem đến cho bạn sẽ luôn là những điều không đổi.
—-----
CREDIT:
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Giang Huynh
- Design: Trung Huynh
