Hẻm chổi Phạm Phú Thứ từng là một trong những xóm nghề vang danh khắp khu vực Quận 6, Sài Gòn. Tiến dần vào trong hẻm, ta sẽ bắt gặp màu vàng của đót, những bó nguyên liệu dựng sát vách, những cây chổi treo trước hiên nhà và một mùi ngai ngái rất riêng.

Khi người miền Trung mang nghề chổi đót vào Sài Gòn

Xóm chổi đót ở Quận 6 không phải tự nhiên mà có. Nó bắt đầu từ những người miền Trung, chủ yếu quê Quảng Ngãi, vào Sài Gòn lập nghiệp từ khoảng đầu thập niên 1960. Họ mang theo nghề bó chổi đót của quê nhà, rồi tụ lại sinh sống quanh khu chợ Bình Tiên, đường Phạm Phú Thứ, Phạm Văn Chí. Dần dà, từ vài gia đình bươn chải mưu sinh, một xóm nghề hình thành.

Nghe thì đơn giản, nhưng phía sau đó là cả một cuộc dịch chuyển của người lao động. Họ không mang theo nhiều thứ. Chỉ mang một nghề có thể nuôi sống gia đình và mang luôn ký ức về miền Trung nắng gió vào giữa lòng Sài Gòn. Thế nên xóm chổi đót không chỉ là chỗ làm ăn. Nó còn là nơi một phần quê cũ được giữ lại bằng đôi tay và bằng thói quen sống mỗi ngày.

Có lẽ vì vậy mà khi nhắc đến xóm chổi đót, người ta không chỉ nhắc đến một nghề thủ công. Người ta nhắc đến một lớp người, một cách mưu sinh và một đoạn lịch sử của thành phố này.

Nghề làm chổi đót, nhìn đơn giản nhưng lắm công phu

Nhìn một cây chổi đót, nhiều người dễ nghĩ nó là món đồ làm nhanh, làm gọn. Nhưng khi đứng trong xóm nghề, mới thấy để ra được một cây chổi hoàn chỉnh không hề đơn giản. Theo những người làm nghề, chổi đót phải qua nhiều công đoạn như xé bông đót, làm tua, cột lọ, bó chổi, bện chổi, chặt tề. Hầu như mọi khâu đều làm bằng tay, gần như không có máy móc hỗ trợ.

Nguyên liệu chính là cây đót, được nhập từ các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên như Quảng Ngãi, Kon Tum, Gia Lai (cũ). Đót nhìn mộc mạc vậy thôi, nhưng để thành chổi đẹp, bền, cầm chắc tay thì người thợ phải có kinh nghiệm. Từng bó đót phải đều, tua phải gọn, phần thân phải siết chắc. Một chút cẩu thả là cây chổi nhìn ra ngay.

Cái khó của nghề này nằm ở chỗ nó đòi hỏi sự nhẫn nại. Làm chổi không phải kiểu việc gì cũng thấy kết quả ngay. Nó là việc ngồi lâu, làm kỹ, chịu bụi, chịu cực và lặp đi lặp lại những động tác tưởng nhỏ mà không hề nhẹ. Bởi vậy, nghề này nhìn qua thì đơn sơ, nhưng càng nhìn kỹ càng thấy đằng sau một cây chổi là rất nhiều công sức.

Xóm chổi đót như một lát cắt ký ức

Cái cảm giác xưa cũ của xóm chổi đót Phạm Phú Thứ ở đây không đến từ những điều quá lớn. Nó đến từ màu vàng ươm của đót xếp dọc lối đi. Từ những hiên nhà nhỏ chất đầy nguyên liệu. Từ mùi thơm ngai ngái của cỏ đót khô, thứ mùi nghe rất lạ với người ngoài nhưng đã thành quen thuộc với người trong nghề. Có người gắn bó mấy chục năm, đến mức mùi đót và màu đót gần như thành một phần đời sống của họ.

Giữa Sài Gòn, vẫn còn một con hẻm mà nghề nghiệp hiện ra ngay trước cửa nhà. Không cần bảng hiệu lớn, không cần sắp đặt. Chỉ cần nhìn những bó đót, những cây chổi treo san sát, là biết nơi này sống bằng nghề gì. Chính điều đó làm xóm chổi đót giống như một lát cắt ký ức còn sót lại. Nhỏ thôi, nhưng đủ để người ta hình dung về một Sài Gòn từng có rất nhiều xóm nghề như thế.

Một xóm nghề đang dần ít người giữ lửa

Có thời điểm xóm chổi đót có hơn 100 hộ làm nghề. Nay chỉ còn khoảng 10 gia đình còn bám trụ. Sự thưa vắng ấy không cần nói nhiều cũng nhìn thấy được. Những người làm nghề phần lớn đã lớn tuổi. Người trẻ ít theo. Xóm chổi vì thế cũng lặng đi theo năm tháng.

Nguyên nhân thì không khó hiểu. Chổi đót giờ phải cạnh tranh với nhiều loại chổi khác và cả các thiết bị làm sạch hiện đại như máy hút bụi. Chưa kể chổi từ nơi khác, nhất là từ chính các vùng nguyên liệu như Quảng Ngãi, có giá rẻ hơn, làm thị trường ở Sài Gòn khó hơn rất nhiều. Nghề lại bụi, cực, lời không cao, nên lớp trẻ càng khó mặn mà.

Một xóm nghề sống nhờ sự nối tiếp giữa các thế hệ. Khi mạch nối ấy bắt đầu mỏng đi, người ta cảm nhận rất rõ sự chênh vênh. Xóm chổi đót bây giờ vẫn còn đó, nhưng không còn cái không khí đông vui, tất bật của một thời làm hàng nhiều, bán đi nhiều nơi như trước nữa. Có người trong nghề kể rằng thời kỳ hoàng kim, chổi còn được xuất ra nước ngoài, còn hiện tại, mọi thứ bấp bênh hơn rất nhiều.

Câu chuyện giữ nghề dần trở thành nỗi trăn trở

Những người đã gắn bó với nghề mấy chục năm, làm chổi không chỉ để kiếm sống. Đó còn là nghề của cha ông để lại. Có người nói mình làm từ nhỏ, làm riết thành quen, rồi thành thương. Cái mùi đót, cái bụi nghề, cái nhọc nhằn ấy nghe thì cực, nhưng bỏ lại cũng không đành. Nên dù nghề không còn dễ sống như trước, họ vẫn cố bám, như một cách giữ lấy điều gì đó không muốn mất đi.

Nhưng giữ nghề hôm nay không còn là chuyện của tình cảm thôi là đủ. Một nghề thủ công muốn sống được vẫn cần đầu ra, cần người làm, cần một lý do để thế hệ sau thấy đáng tiếp nối. Trong khi đó, thực tế của xóm chổi lại đang đi theo chiều ngược lại: người lớn tuổi dần, người trẻ rời nghề, thị trường co hẹp. Trăn trở vì thế không còn nằm ở câu chuyện làm sao làm cho giỏi, mà là làm sao để nghề này không biến mất khỏi con hẻm từng sống nhờ nó suốt mấy chục năm.

Kết

Đi qua xóm chổi đót, người ta không chỉ nhìn thấy một nghề thủ công đang dần thưa người theo. Quan trọng hơn, người ta nhìn thấy sự bền bỉ của những con người vẫn cố giữ lại một nếp sống cũ giữa thành phố hôm nay. Và chính điều đó làm cho con hẻm nhỏ này trở thành một phần rất riêng, rất khó thay thế trong ký ức Sài Gòn.

—---------

CREDIT: 

- Photography: Luan Nguyen 

- Content: Hoài Hà

- Design: Phuong Nguyen