Giữa nhịp sống hiện đại với vô vàn món đồ chơi mới lạ với mẫu mã đẹp mắt, Tò He - một loại hình nghệ thuật dân gian giản dị mà đầy sức sống của Việt Nam vẫn còn đó. Dù không còn thường xuyên xuất hiện, nhưng những món đồ chơi này vẫn bền bỉ tồn tại cùng thời gian.
Hãy cùng theo chân MLifeOn tìm về với Tò He, với nghệ thuật dân gian được thổi hồn trong từng màu sắc, hình thù ngộ nghĩnh.
Tìm về với nguồn gốc
Trước khi được gọi là Tò He, loại đồ chơi này có tên là con giống bột. Con giống bột ngày xưa có hai dòng: con giống Ta xuất xứ từ Đồng Xuân, Đồng Lạc, thường mô phỏng những con vật nuôi gần gũi như trâu, ngựa, dê, chó, gà, lợn - gọi chung là “bộ lục súc”. Ngoài ra còn có hình thù quen thuộc như con cua, cá vàng, đôi hài, mâm ngũ quả …
Bên cạnh đó là con giống Khách (hay con giống Phố Khách) du nhập từ Trung Quốc, thường xuất hiện ở khu Mã Mây, Hàng Buồm - nơi người Hoa sinh sống tại Hà Nội. So với con giống bột thì loại đồ chơi này có tạo hình cầu kỳ hơn, có kỹ thuật làm cốt, tạo vẩy tinh xảo, thường mô phỏng các nhân vật thần thoại như lân, nghê, sư tử …
Tò He hình mâm ngũ quả, hình đầu lân được trưng bày ở đình Sơn Trà, TP.HCM dịp Trung Thu 2025 vừa qua
Điểm giống nhau của hai loại con giống này là chúng đều được nặn từ bột hoàng tinh trộn bột nếp, sau đó phủ một lớp dầu quang bóng để có thể bảo quản lâu. Đến đầu thập niên 1990, con giống Đồng Xuân và Phố Khách gần như thất truyền, chỉ còn lại con giống Phú Xuyên - chính là tiền thân của Tò He ngày nay là vẫn còn phổ biến.
Người dân làng Xuân La, xã Phú Xuyên, Hà Nội kể rằng: Trong thời nghèo khó, trẻ con chỉ có vài món đồ chơi giản đơn từ bột tẻ pha bột nếp, có thể ăn được, gọi chung là “bánh chim cò”. Một số vùng khi ấy còn gọi chúng là “con bánh”, ngoài hình thù con vật, người ta còn nặn thành mâm cỗ để dâng hương lên chùa. Mãi về sau, sản phẩm được gắn vào chiếc kèn ống, khi thổi phát ra âm thanh “tò te”, rồi nói trại thành “tò he” - cũng chính là tên gọi của món đồ chơi này như hiện tại.
Có thể thấy, Tò He không chỉ là một món đồ chơi, mà còn là một câu chuyện dài về nguồn gốc, lịch sử, vẻ đẹp và vai trò của nó trong đời sống người Việt - từ ngày xưa cho đến hôm nay.
Món đồ chơi dân gian ai cũng mê
Tò He hấp dẫn bởi sự ngộ nghĩnh, màu sắc bắt mắt và khả năng nặn tại chỗ chỉ trong vài phút. Đó là vẻ đẹp của sự sáng tạo dân gian: từ đôi bàn tay khéo léo, khối bột vô tri trở thành con gà, con cá, hay nhân vật cổ tích.
Tôi từng chứng kiến một nghệ nhân nặn Tò He ngay bên đường. Chỉ vài động tác, khối bột mềm đã biến thành đủ thứ hình thù - từ con trâu, con gà, đến bông hoa, cô gái, ... Mỗi hình thù được nặn ra đều khiến đám trẻ nhỏ hò reo thích thú. Nhìn niềm vui của các em khi được bố mẹ mua cho món Tò He mình thích, tôi cảm thấy dường như đây không chỉ là trò chơi, mà còn là niềm hạnh phúc giản dị của tuổi thơ - dù là thế hệ trước hay các thế hệ sau, chỉ cần là trẻ nhỏ thì đều thích mê món đồ chơi dân gian đặc biệt này.
Những con Tò He nhỏ bé, đầy màu sắc, được nặn từ bột nếp dẻo thơm, không chỉ là trò chơi của trẻ em mà còn là ký ức của nhiều thế hệ người Việt. Mỗi khối bột, mỗi sắc màu đều chứa đựng tình yêu thương, sự sáng tạo và cả hồn cốt văn hóa dân gian.
Từ bột thành hình
Nghề nặn Tò He ở Phú Xuyên có nguồn gốc lâu đời. Bí quyết nằm ở cách nhào nặn và pha chế bột sao cho dẻo, thơm, không mốc. Bột nếp là nguyên liệu chính, pha theo tỉ lệ 7 phần nếp, 3 phần tẻ. Sau khi xay mịn, bột được hấp chín, nhào nhuyễn, rồi chia thành 7 phần để nhuộm màu.
Màu sắc truyền thống được lấy từ thiên nhiên: xanh từ lá tràm, đỏ từ quả gấc, vàng từ củ nghệ, hồng từ hoa sen, tím từ mồng tơi, đen từ lá nhọ nhồi, trắng giữ nguyên. Những sắc màu ấy không chỉ đẹp mà còn thơm hương vị đồng quê.
Tuy nhiên, qua thời gian, sự công phu trong việc tạo màu cho Tò He đã ít nhiều có sự đổi khác. Nhiều nơi sử dụng chất tạo màu để tinh gọn và giảm bớt thời gian sản xuất.
Công cụ làm Tò He cũng vô cùng giản dị: chỉ với bột, chất tạo màu, chiếc lược răng nhỏ, con dao, miếng sáp ong, vài que tre. Với hành trang ấy, người nghệ nhân đã có thể rong ruổi khắp nơi, nặn ra những hình thù ngộ nghĩnh để mưu sinh.
Tò He xưa và nay
Ngày xưa, Tò He là món đồ chơi dân gian phổ biến, gắn liền với tuổi thơ của trẻ em Việt. Nó vừa là trò chơi, vừa là món quà ăn được, vừa là sản phẩm dâng cúng trong lễ hội.
Ngày nay, Tò He đã trở thành sản phẩm văn hóa, nghệ thuật. Các sản phẩm Tò He xuất hiện trong các lễ hội, sự kiện văn hóa, thậm chí được đưa vào du lịch trải nghiệm. Trẻ em hiện đại có nhiều lựa chọn đồ chơi, nhưng Tò He vẫn giữ sức hút bởi sự độc đáo và giá trị truyền thống riêng của mình.
Nghề nặn Tò He từng có lúc tưởng chừng mai một, khi đồ chơi hiện đại tràn ngập thị trường. Nhưng những năm gần đây, Tò He đã có sự trở lại mạnh mẽ. Các nghệ nhân, cùng với thế hệ trẻ, đã đưa Tò He vào các chương trình văn hóa, triển lãm, và cả lớp học trải nghiệm.
Sự hồi sinh này không chỉ là nỗ lực của nghệ nhân, mà còn là sự quan tâm của xã hội đối với di sản văn hóa dân gian.
Kết
Tò he - từ con giống bột giản dị đến món đồ chơi dân gian đầy màu sắc, chính là minh chứng cho sự sáng tạo và tình yêu văn hóa của người Việt. Nó không chỉ gắn liền với tuổi thơ, mà còn là di sản sống, nhắc nhở chúng ta về giá trị của truyền thống trong đời sống hiện đại.
Giữ Tò he không chỉ là giữ một món đồ chơi, mà là giữ một phần hồn Việt, để thế hệ mai sau vẫn còn được lắng nghe câu chuyện dân gian qua từng khối bột đầy sắc màu.
—----
CREDIT:
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Giang Huynh
- Design: Phuong Nguyen
