Dù ở phố thị hay miền quê, mỗi độ Tết đến xuân về hay khi khai trương, đám tiệc, người Việt đều trông đợi thanh âm rộn rã, dáng vẻ uy phong của lân, rồng từ các đoàn nghệ thuật Lân - Sư - Rồng.
Hãy cùng MLifeOn khám phá về Lân - Sư - Rồng và các đặc tính của loại hình nghệ thuật đặc biệt này thông qua bài viết dưới đây.
Nguồn gốc và phân loại - khi truyền thống vượt biên giới
Lân - Sư - Rồng vốn là một môn nghệ thuật dân gian đường phố có xuất xứ từ Trung Hoa, gắn liền với các lễ hội truyền thống như Tết Nguyên Đán, rước thần, lễ khai trương hay lễ cầu an. Qua thời gian, loại hình này du nhập vào Việt Nam và được cộng đồng người Việt, người Hoa bản địa biến tấu thành nhiều phiên bản - vừa giữ được nét truyền thống vốn có, vừa lồng ghép với hơi thở mới của địa phương.
Cái hay của loại hình này là nằm ở chỗ: Tuy có xuất xứ từ Trung Hoa, nhưng Lân - Sư - Rồng lại cởi mở, dễ du nhập nên trở thành hình thức nghệ thuật không thuộc riêng một dân tộc hay một vùng miền nào, mà là sự giao thoa giữa các nền văn hóa phương đông, để cùng gặp nhau ở niềm tin vào cái đẹp, sự mạnh mẽ và tinh thần cộng đồng.
Phân loại của nghệ thuật Lân - Sư - Rồng gồm ba nhóm:
-
Múa Lân: biểu trưng cho sự may mắn, tài lộc, thịnh vượng và hạnh phúc. Hình ảnh chú lân nhảy múa được xem là mang lại niềm vui và sự tốt lành cho gia chủ, doanh nghiệp hoặc cộng đồng.
-
Múa Sư (sư tử): thường biểu trưng cho sự may mắn, thịnh vượng, xua đuổi tà ma và mang lại bình an, hạnh phúc. Hình ảnh sư tử cũng thể hiện tinh thần thượng võ và sự đoàn kết, gắn bó.
-
Múa Rồng: rồng có dạng dài, uyển chuyển, thường biểu trưng cho sự may mắn, thịnh vượng, sức mạnh và quyền lực, thường xuất hiện trong các dịp lễ lớn.
Lân - Sư - Rồng trong tín ngưỡng dân gian
Ở Việt Nam, Lân - Sư - Rồng không chỉ là một hình thức biểu diễn, mà còn là một nghi thức mang tính tín ngưỡng dân gian sâu sắc. Người dân tin rằng âm thanh trống chiêng, sự xuất hiện của lân, sư, rồng sẽ xua đuổi tà khí, mở đường đón vượng khí và thần tài, nhất là vào dịp đầu năm, khai trương, hay rước thần nhập điện.
Ý nghĩa này đặc biệt được thể hiện rõ qua nghi thức “khai quang điểm nhãn”- một nghi thức quan trọng vào dịp đầu năm mới của các đoàn Lân - Sư - Rồng.
Có lần tôi tham dự nghi thức khai quang điểm nhãn của Đoàn Nghệ Thuật Hải Nam Liên Hữu được diễn ra ở Chùa Bà Thiên Hậu, Quận 5, TP.HCM. Trong nghi thức này, những chiếc đầu lân, đầu rồng đều được “điểm nhãn” tức là chấm mực vào châu sa để “khai quang” - làm cho linh vật có linh hồn hay có khả năng “nhìn thấy”. Ngoài mang ý nghĩa tâm linh, nghi thức này còn như một lời thông báo của đoàn lân Hải Nam Liên Hữu đến mọi người - rằng đoàn lân đã sẵn sàng cho các hoạt động biểu diễn, mang lại may mắn, tài lộc và niềm vui cho mọi người.
Trong nghi thức khai quang điểm nhãn được diễn ra, khi lân, rồng được “điểm nhãn” xong, cũng là khi tiếng trống vang lên, các linh vật này sẽ nhảy múa - như một cách chào đất, chào mọi người đầy tôn nghiêm.
Vẻ đẹp nghệ thuật của Lân - Sư - Rồng
Lân - Sư - Rồng là một loại hình nghệ thuật phức hợp, kết hợp động tác nhào lộn, nhảy, múa theo tiết tấu, cùng kỹ năng giữ thăng bằng, biểu cảm đầu lân và âm nhạc đồng hành. Người múa không chỉ cần sự dẻo dai, khỏe mạnh, mà còn phải có sự khéo léo, tinh tế để truyền được cảm xúc qua từng cử chỉ của linh vật - qua cái chớp mắt, cái đưa chân, hay cái ngẩng đầu, cái cúi mình khiêm tốn.
Xem đoàn nghệ thuật Hải Nam Liên Hữu luyện tập, tôi càng có cơ hội hiểu hơn về Lân - Sư - Rồng, về những người ngày đêm miệt mài với loại hình múa vừa mang tính nghệ thuật, vừa mang tính văn hóa, cộng đồng này.
Một lân sẽ được hai người phối hợp điều khiển, và mỗi cử chỉ đều cần có sự phối hợp nhịp nhàng. Ví như khi lân bước trái, phải hay nghiêng đầu, nhảy qua cột cao, … các động tác muốn đẹp mắt, có hồn và đạt được sự thuần thục đều phải có sự ăn ý của hai người. Còn đối với múa rồng, con số không chỉ dừng lại ở hai mà là chục người cùng nhau phối hợp, nhịp nhàng để khi rồng uốn khúc, đội hình không bị rối loạn, dù nhịp chiêng, nhịp trống tăng lên, rồng khi đó có uốn khúc tợn, nhưng vẫn là nhịp uốn trôi chảy, mạnh mẽ và uy phong.
Đó không chỉ là tập luyện, mà là biểu diễn nội tâm hóa - biểu hiện niềm tin qua chuyển động.
Lân - Sư - Rồng là của mọi người, không của riêng ai
Điều đặc biệt ở Lân - Sư - Rồng là ai cũng có thể tham gia, từ trẻ con đến người lớn, từ đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp đến đội văn nghệ phường xã. Đây là nơi mọi người tập hợp, chia sẻ, học hỏi - gắn kết qua nhịp trống, qua tiếng cổ vũ.
Lân - Sư - Rồng không chỉ là biểu diễn - nó xuất hiện vào đúng lúc người ta cần sự kết nối cộng đồng nhất: Tết, khai trương, lễ hội làng… Khi Lân - Sư - Rồng nhảy múa là cả khu phố cùng mở cửa ra, cùng nhau chúc mừng, ném bao lì xì, trao nụ cười. Người không múa cũng tham gia - bằng cách xem, vỗ tay, mời nước.
Tại đoàn nghệ thuật Hải Nam Liên Hữu, tôi thấy rõ điều đó. Trong buổi tập, cậu bé nhỏ dù chưa được tập luyện các động tác nhưng được các anh lớn bảo ban, khích lệ, cho giữ trống phụ, không ai bảo ai nhưng luôn có người chạy đi lấy khăn lau đầu lân hay các cột dùng để nhảy, có người pha trò giữa những khi không khí rơi vào căng thẳng, người tỉ mỉ kiểm kê lại các món đồ đem ra luyện tập... Ai cũng thấy mình là một phần của đoàn, dù không phải nghệ sĩ được đào tạo bài bản hay có chuyên môn sâu.
Lưu giữ và phát triển - để tiếng trống vẫn vang giữa phố
Ngày nay, nghệ thuật Lân - Sư - Rồng vẫn được duy trì tại nhiều tỉnh thành, đặc biệt trong các dịp Tết Nguyên Đán, Trung Thu, khai trương nhà mới. Nhiều đoàn biểu diễn còn đưa hình thức này vào thi đấu, liên hoan toàn quốc, biến nó thành môn nghệ thuật vừa truyền thống, vừa có sức sống hiện đại.
Việc gìn giữ nghệ thuật Lân - Sư - Rồng không đơn giản, bởi đó không chỉ là bảo tồn kỹ năng biểu diễn, mà còn là giữ lại một phần hồn của văn hóa tín ngưỡng dân gian. Nhưng để phần hồn này được bảo tồn và tiếp tục phát triển thì cần phải có người sẵn sàng đồng hành cùng Lân - Sư - Rồng.
Đầu tiên, là cần có những nghệ nhân làm ra các lân, sư, rồng. Họ chính là người vừa hiểu cốt lõi kỹ thuật truyền thống, vừa thổi vào từng đường nét sự tôn nghiêm và linh khí của biểu tượng. Tiếp đó là người huấn luyện đội múa, họ không chỉ là người rèn thể lực, luyện động tác cho các đoàn viên, mà còn truyền dạy ý chí, ý nghĩa thiêng liêng để Lân - Sư - Rồng thể hiện trọn vẹn nhất trong từng nghi lễ - từ cách chào đất đến các chào khán giả. Và cuối cùng, để môn nghệ thuật này tiếp tục tồn tại chính là người xem - những khán giả không chỉ đứng ngoài quan sát, mà biết cách trân trọng, lắng nghe, để hiểu rằng múa Lân - Sư - Rồng không phải là biểu diễn đơn thuần, mà là một phần bản sắc văn hóa cộng đồng cần được gìn giữ và truyền lại.
Kết
Lân - Sư - Rồng không chỉ là một môn nghệ thuật chỉ để xem, mà còn là để cảm - cảm nhận qua tiếng trống, ánh mắt, qua những cú bật chân và những đường cong của đầu lân lượn giữa không gian.
Giữa phố thị đông đúc, khi đoàn lân xuất hiện, người ta thường ngừng lại - không chỉ để xem, mà để được chạm vào một phần niềm tin, một phần gắn bó của cộng đồng. Và đó là lúc ta thấy: nghệ thuật dân gian không hề cũ - mà là hơi thở chung, ngân vang mãi qua từng mùa lễ hội.
—----
CREDIT:
MLifeOn collab with Hai Nam Lien Huu Dance and Dragon Dance Troupe
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Giang Huynh
- Design: Trung Huynh
