LỄ HỘI ĐUA BÒ CHÙA RÔ - KHI NHỮNG CÁNH ĐỒNG LÚA BIẾN THÀNH ĐẤU TRƯỜNG LỄ HỘI

Mỗi mùa Sen Dolta, vùng Bảy Núi thuộc xã An Cư, An Giang lại trở nên náo nhiệt với một lễ hội đặc biệt của cộng đồng người Khmer địa phương: Lễ hội Đua bò Chùa Ro. Trên những cánh đồng lúa sau chùa, những cặp bò khỏe mạnh cùng những người điều khiển tạo nên những cuộc đua kịch tính trong tiếng hò reo của người dân địa phương. Điều khiến lễ hội càng trở nên đáng nhớ hơn chính là những gì diễn ra sau đó: chính cánh đồng ấy trở lại với vai trò quen thuộc trong đời sống nông thôn khi mọi người cùng nhau xuống giống những cây mạ đầu tiên của mùa vụ.

Một lễ hội sinh ra từ đời sống nông nghiệp của người Khmer

Tại vùng Bảy Núi, cây lúa từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống hằng ngày của cộng đồng người Khmer. Mỗi mùa vụ là một chuỗi những công việc, từ chuẩn bị, cày ải cho đến gieo mạ, cấy hái và chăm sóc đồng ruộng. Trong nếp sống ấy, con bò từng đóng vai trò quan trọng, giúp người nông dân gánh vác những công việc nặng nhọc trên đồng ruộng.

Lễ hội Đua bò Chùa Ro diễn ra trong dịp Sen Dolta, một ngày lễ truyền thống quan trọng của người Khmer Nam Bộ. Đây là thời gian để tưởng nhớ ông bà, cha mẹ và những người thân yêu đã khuất, đồng thời là dịp để gia đình và cộng đồng sum họp thông qua các nghi lễ và hoạt động truyền thống. Bên cạnh các nghi lễ tôn giáo, những hoạt động cộng đồng giúp tạo nên không khí đặc trưng của mùa Sen Dolta.

Trong bối cảnh đó, đua bò không phải là một hoạt động tách biệt hoàn toàn với cuộc sống thường nhật. Nó nảy sinh từ chính môi trường nông nghiệp mà các cộng đồng người Khmer đã gắn bó qua nhiều thế hệ. Những con bò từng là bạn đồng hành quen thuộc trên đồng ruộng giờ đây bước vào cuộc thi, còn những người nông dân vốn dành cả ngày làm đất nay trở thành những người điều khiển bò trong lễ hội.

Sự kết nối tự nhiên này chính là điều tạo nên nét đặc trưng cho Lễ 

Chính mối liên hệ tự nhiên ấy tạo nên nét riêng của hội đua bò Chùa Rô. Người ta đến hội để vui, để gặp gỡ và cổ vũ, nhưng phía sau cuộc vui vẫn thấp thoáng hình ảnh của một đời sống lấy ruộng đồng làm nền.

Khi ruộng nước thực sự trở thành đường đua

Điểm đặc biệt của hội đua bò Chùa Rô nằm ngay ở nơi diễn ra cuộc tranh tài. Sân đua không phải một đường chạy được xây dựng riêng, mà là khu vực ruộng nước được chuẩn bị để tạo thành một đường đua phù hợp với đặc điểm của môn thi.

Mặt ruộng được làm phẳng, có nước xăm xấp và lớp bùn đủ trơn để tạo thử thách cho những đôi bò. Khu vực đường đua cũng được chuẩn bị các bờ bao và khoảng dừng để bảo đảm an toàn khi bò tăng tốc. Trước ngày hội, những người tham gia còn đưa bò ra tập luyện để chúng quen với mặt sân đặc biệt này.

Mỗi lượt thi có hai đôi bò cùng tranh tài. Người nài đứng trên chiếc bừa phía sau, điều khiển đôi bò bằng kinh nghiệm và sự phối hợp nhịp nhàng. Cuộc đua thường gồm vòng hô và vòng thả. Ở vòng hô, các đôi bò làm quen với đường chạy và thể hiện khả năng điều khiển; đến vòng thả, tốc độ được đẩy lên cao hơn để phân định kết quả.

Chính mặt ruộng trơn và lầy khiến cuộc đua trở nên khác biệt. Người nài không chỉ cần đưa bò chạy nhanh mà còn phải giữ được thăng bằng, kiểm soát hướng đi và xử lý tình huống trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Vì thế, mỗi lượt chạy chỉ diễn ra trong chốc lát nhưng đòi hỏi sự ăn ý giữa người và bò. Đó cũng là lý do người xem không chỉ chờ khoảnh khắc về đích, mà còn thích thú quan sát cách những người nài làm chủ đường đua.

Sôi động một ngày hội giữa miền Bảy Núi

Đến ngày hội, không gian quanh Chùa Rô trở nên nhộn nhịp hơn thường ngày. Người dân từ nhiều nơi tìm về, đứng dọc theo sân đua để theo dõi từng lượt tranh tài. Những cuộc trò chuyện, tiếng cổ vũ và sự háo hức của đám đông khiến khoảng ruộng vốn quen thuộc bỗng mang một diện mạo hoàn toàn khác.

Khi đôi bò bắt đầu tăng tốc, sự chú ý của mọi người lập tức dồn về đường đua. Bùn nước bắn lên theo từng bước chạy, người nài giữ tư thế và tập trung điều khiển, còn khán giả liên tục reo hò theo từng khoảnh khắc vượt lên của các đôi bò.

Nhưng sức hấp dẫn của ngày hội không chỉ nằm ở cuộc tranh tài. Đây còn là dịp để những người trong cộng đồng gặp lại nhau, cùng chia sẻ niềm vui và hòa vào một sinh hoạt văn hóa đã quen thuộc với vùng đất này.

Với người lớn, đó có thể là dịp trở lại với một ký ức từng gắn bó từ thuở nhỏ. Với những người trực tiếp nuôi và luyện bò, cuộc đua là nơi họ thể hiện công sức và kinh nghiệm của mình. Còn với trẻ em, một ngày theo cha mẹ đến hội cũng có thể trở thành ký ức đầu tiên về một phong tục của quê hương.

Bởi vậy, sân đua Chùa Rô trong ngày hội không chỉ có những đôi bò. Ở đó còn có nhiều thế hệ cùng hiện diện, cùng xem, cùng cổ vũ và cùng tạo nên bầu không khí cộng đồng.

Hội cấy mạ sau những cuộc đua bò

Nếu những vòng đua bò tạo nên phần sôi động nhất thì hội cấy mạ lại đem đến một hình ảnh lắng đọng hơn của ngày hội Chùa Rô.

Sau cuộc đua, chính khu vực sân đua lại được sử dụng để cấy mạ. Các nhà sư cùng người dân xuống ruộng, đưa những cây mạ non cắm trở lại vào đất. Hoạt động này được tổ chức sau hội đua và diễn ra ngay trên khu vực ruộng của Chùa Rô. Sự chuyển đổi ấy diễn ra rất tự nhiên. Một nơi vừa còn đầy tiếng reo hò, bùn nước và những bước chạy dồn dập, chỉ ít lâu sau đã trở lại với những công việc quen thuộc của mùa vụ.

Hình ảnh này đặc biệt ở chỗ nó không cần một sân khấu riêng để kể câu chuyện văn hóa. Chính mảnh ruộng đã tự kể câu chuyện ấy. Buổi sáng, ruộng nước trở thành nơi con người vui hội. Sau đó, người dân lại xuống ruộng làm công việc gắn với cuộc sống của mình. Lễ hội vì thế không đứng bên ngoài lao động mà hòa vào lao động, để niềm vui cộng đồng và công việc đồng áng nối tiếp nhau trong cùng một không gian.

Hội cấy mạ cũng cho thấy sự gắn bó giữa ngày Sen Dolta và đời sống nông nghiệp của người Khmer. Sau những giờ phút vui chơi, cộng đồng lại cùng nhau trở về với đất, với cây lúa và mùa vụ. Có lẽ vì vậy mà hình ảnh những cây mạ non sau cuộc đua có sức gợi rất lớn. Nó khiến ngày hội không khép lại bằng tiếng reo hò, mà bằng màu xanh của một mùa vụ mới đang bắt đầu.

Nét văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ

Một lễ hội chỉ thực sự sống khi nó còn được cộng đồng đón nhận và tiếp tục trao truyền. Với Hội đua bò Chùa Rô, sự tiếp nối ấy thể hiện qua chính những con người tham gia vào ngày hội: người nuôi bò, người nài, các nhà sư, bà con địa phương và những đứa trẻ theo gia đình đến xem hội.

Những kinh nghiệm về cách chăm sóc, luyện tập và điều khiển bò được truyền lại qua thực tế. Trẻ nhỏ cũng không cần một bài học chính thức để bắt đầu hiểu về lễ hội mà chúng học qua việc nhìn thấy người lớn chuẩn bị, nghe tiếng cổ vũ và chứng kiến cuộc đua ngay trên mảnh ruộng quen thuộc.

Qua thời gian, hội đua bò có thể có những thay đổi về quy mô và cách tổ chức. Nhưng khi cộng đồng vẫn còn tìm về Chùa Rô mỗi mùa Sen Dolta, những giá trị cốt lõi của ngày hội vẫn có cơ hội được tiếp tục.

Đó là sự gắn kết giữa con người với ruộng đồng, giữa niềm vui cộng đồng với đời sống lao động và giữa thế hệ trước với thế hệ sau. Hội đua bò Chùa Rô vì thế không chỉ lưu giữ hình ảnh những đôi bò trên đường đua. Quan trọng hơn, nó lưu giữ một phần ký ức về cách cộng đồng Khmer đã sống, lao động, vui hội và cùng nhau gìn giữ những điều thuộc về quê hương mình.

Lời kết

Ở Chùa Rô, một mảnh ruộng có thể mang nhiều dáng hình trong cùng một ngày: buổi sáng là sân hội rộn ràng, sau đó lại trở về với những hàng mạ xanh. Chính sự chuyển tiếp giản dị ấy làm nên vẻ đẹp riêng của Hội đua bò Chùa Rô. Bởi phía sau một cuộc tranh tài là cả một đời sống gắn với đất, với mùa vụ và với cộng đồng. Và khi những cây mạ được cắm xuống ruộng sau ngày hội, văn hóa cũng như đang tiếp tục được gieo mầm lại, từ thế hệ này sang thế hệ khác.

CREDITS: 

- Photography: Quan Tran - Luan Nguyen

- Content: Hoai Ha

- Design: Phuong Nguyen