Trong đời sống văn hóa của cộng đồng người Hoa tại Việt Nam, có những loại hình nghệ thuật không chỉ để giải trí mà còn để gìn giữ ký ức và bản sắc. Và tuồng cổ Triều Châu chính là một trong số đó.
Những vở diễn được truyền qua nhiều thế hệ, gắn liền với tín ngưỡng và lễ hội, mang theo hơi thở của quá khứ nhưng vẫn đầy sức sống trong hiện tại.
Đôi nét về Tuồng Cổ Triều Châu
Tuồng cổ Triều Châu (hay còn gọi là Triều kịch) là một loại hình ca kịch truyền thống của người gốc Triều Châu (người Tiều), có nguồn gốc từ Trung Quốc. Với lịch sử phát triển hơn 400 năm, loại hình này thường được biểu diễn tại các miếu, hội quán người Tiều vào các dịp lễ hội. Và vào năm 2006, tuồng cổ Triều Châu chính thức được Quốc Vụ viện Trung Quốc liệt vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Loại hình ca kịch truyền thống này được người Hoa gốc Triều Châu mang theo khi di cư đến Việt Nam, thường phổ biến ở khu vực Chợ Lớn (TP.HCM) và các vùng có đông người Hoa sinh sống.
Theo các nghiên cứu về văn hóa người Hoa tại Chợ Lớn, nghệ thuật này cùng với Việt kịch (Quảng kịch) là hai dòng ca kịch tiêu biểu, được xem là “món ăn tinh thần” không thể thiếu trong đời sống cộng đồng người Hoa ở Việt Nam.
Điểm đặc biệt của tuồng cổ Triều Châu là sự kết hợp giữa nghệ thuật biểu diễn và tín ngưỡng. Các vở diễn thường gắn liền với lễ hội, nghi thức thờ cúng, nhằm thể hiện lòng tôn kính với tổ tiên và các bậc tiền nhân.
Theo Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, việc duy trì các vở diễn trong dịp lễ hội như Tết Nguyên Tiêu chính là cách cộng đồng người Hoa gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của mình.
Sân khấu của sắc màu và thanh âm
Tuồng cổ Triều Châu không chỉ là một loại hình sân khấu truyền thống, mà còn là một tổng hòa nghệ thuật kết hợp âm nhạc, ca diễn, hóa trang, vũ đạo và tín ngưỡng. Chính sự đa dạng này đã tạo nên sức hút đặc biệt cho loại hình ca kịch này, giúp khán giả dù không hiểu ngôn ngữ của người Tiều, vẫn có thể cảm nhận được tinh thần và giá trị văn hóa mà vở diễn truyền tải.
Âm nhạc và ca diễn
Tuồng cổ Triều Châu sử dụng làn điệu đặc trưng của người Triều Châu, với tiết tấu chậm rãi nhưng giàu tính bi tráng. Âm nhạc thường được thể hiện bằng nhạc cụ truyền thống như trống, chiêng, nhị, sáo… tạo nên bầu không khí vừa trang nghiêm vừa cuốn hút.
Theo nghiên cứu của Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, âm nhạc trong tuồng cổ Triều Châu không chỉ đóng vai trò minh họa mà còn dẫn dắt cảm xúc, giúp khán giả hiểu được diễn biến tâm lý nhân vật ngay cả khi không nắm bắt được lời thoại.
Trang phục và hóa trang
Đây là điểm nhấn nổi bật nhất của tuồng cổ Triều Châu. Các nhân vật xuất hiện với trang phục rực rỡ, cầu kỳ, mang màu sắc tượng trưng cho thân phận và tính cách. Lớp hóa trang trên khuôn mặt: từ những đường kẻ sắc nét đến màu sắc tương phản, giúp khán giả dễ dàng nhận diện nhân vật chính, phản diện, trung thần hay gian thần.
Giáo Sư Trần Văn Khê từng nhận xét rằng nghệ thuật hóa trang trong tuồng cổ Triều Châu là “ngôn ngữ thị giác” thay thế cho lời thoại, giúp khán giả không cùng ngôn ngữ vẫn có thể tiếp nhận câu chuyện.
Vũ đạo và động tác
Các động tác trong tuồng cổ Triều Châu mang tính ước lệ, tượng trưng, không thiên về sự thật mà hướng đến sự biểu cảm. Trong các buổi diễn, chỉ một cái xoay người hay một bước chân nhấn mạnh của nhân vật cũng có thể gợi ra cả một trận chiến hay một cuộc đối thoại căng thẳng.
Chính sự ước lệ này tạo nên tính nghệ thuật cao cho tuồng cổ Triều Châu, giúp khán giả tập trung vào cảm xúc và thông điệp thay vì chi tiết thực tế.
Có thể thấy, tuồng cổ Triều Châu là một loại hình nghệ thuật đa tầng giá trị: vừa là sân khấu biểu diễn, vừa là nghi lễ tín ngưỡng, vừa là ký ức văn hóa.
Chính sự hòa quyện này đã giúp tuồng cổ Triều Châu tồn tại và phát triển trong cộng đồng người Hoa tại Việt Nam, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần và văn hóa của họ.
Một trải nghiệm đầy mới mẻ
Trong dịp Tết Nguyên Tiêu 2025 vừa qua , tôi đã có cơ hội tham dự một buổi biểu diễn tuồng cổ Triều Châu tại Hội Quán Nghĩa An, Quận 5. Dù không hiểu ngôn ngữ của các diễn viên người Tiều trên sân khấu, tôi vẫn bị cuốn hút ngay từ khoảnh khắc tiếng trống mở màn vang lên.
Các diễn viên xuất hiện trong trang phục lộng lẫy, lớp hóa trang cầu kỳ, từng đường nét trên khuôn mặt của mỗi nhân vật đều như chứa đựng câu chuyện của riêng mình.
Tôi không thể nắm bắt lời thoại, nhưng chính sự uy nghiêm trong phong thái, ánh mắt sắc sảo và động tác mang tính ước lệ đã khiến tôi cảm nhận được sức nặng của nhân vật và tình tiết.
Phần lớn khán giả của buổi diễn là cộng đồng người Tiều, họ chăm chú theo dõi, thỉnh thoảng gật gù hoặc cười khẽ khi nhận ra những tình tiết hài hước trong vở diễn. Bên cạnh đó, cũng có nhiều người giống tôi, những khán giả mang theo sự tò mò, mong muốn khám phá một loại hình nghệ thuật xa lạ nhưng đầy sức hút.
Tôi chợt nhận ra rằng: chính sự khác biệt về ngôn ngữ lại mở ra một trải nghiệm mới. Thay vì tập trung vào lời thoại, tôi để mình hòa vào âm nhạc, sắc màu và nhịp điệu của vở diễn.
Tiếng trống, tiếng nhạc cụ truyền thống, tiếng hát ngân vang bằng phương ngữ Triều Châu, tất cả tạo nên một không gian nghệ thuật sống động, nơi nghệ thuật không chỉ để xem, mà còn để cảm nhận bằng tất cả giác quan.
Trải nghiệm tuồng cổ Triều Châu tại hội quán Nghĩa An dịp Nguyên Tiêu này đã để lại trong tôi một cảm giác vừa lạ lẫm vừa gần gũi: lạ vì ngôn ngữ và phong cách biểu diễn, nhưng gần gũi bởi sự chân thành, niềm tin và tình yêu văn hóa mà cộng đồng người Triều Châu gửi gắm qua từng vở diễn.
Kết
Tuồng cổ Triều Châu không chỉ là một loại hình nghệ thuật, mà còn là nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa cộng đồng người Hoa và những ai yêu thích khám phá văn hóa. Trải nghiệm tại Hội Quán Nghĩa An cho tôi thấy rằng: ngay cả khi không hiểu lời thoại, ta vẫn có thể cảm nhận được sức sống, sự trang nghiêm và vẻ đẹp của nghệ thuật truyền thống.
Giữ gìn tuồng cổ Triều Châu chính là giữ lại một phần ký ức văn hóa, để thế hệ mai sau vẫn còn được sống trong màu sắc và âm vang của di sản.
—----
CREDIT:
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Giang Huynh
- Design: Phuong Nguyen
