Khám phá Lễ Kỳ Yên tại Miếu Bà Vườn Lài, nơi tiếng trống chầu và nghệ thuật hát Bội vẫn hiện diện giữa lòng Sài Gòn hiện đại. Một không gian văn hóa dân gian gắn liền với đời sống cộng đồng, lưu giữ ký ức phố thị và nét sinh hoạt truyền thống của cư dân Nam Bộ.

Lễ Kỳ Yên và những nhịp sống cũ còn hiện diện giữa lòng phố

Giữa những tuyến đường đông đúc và nhịp sống hối hả của đô thị, Miếu Bà Ngũ Hành ở phường Vườn Lài hiện lên như một khoảng lặng hiếm hoi còn sót lại giữa lòng thành phố. Ngôi miếu nằm nép mình trong con hẻm nhỏ, phía sau những bức tường cũ đã nhuốm màu thời gian. Ban ngày, nơi đây lặng lẽ như bao mái miếu xưa giữa Sài Gòn. Nhưng cứ đến mùa Kỳ Yên, khoảng sân nhỏ ấy lại bừng sáng bởi tiếng trống chầu, ánh đèn và mùi nhang khói quyện trong không khí đêm.

Khán giả ngồi kín sân Miếu Bà Vườn Lài trong đêm hát Bội Lễ Kỳ Yên, khi tiếng trống chầu vang lên giữa lòng khu phố nhỏ.

Một con hẻm nhỏ, một góc phố không quá rộng, nhưng lại chứa đựng cả một không gian văn hóa đầy sức sống. Người dân quanh khu vực quen với hình ảnh dòng người ra vào miếu mỗi dịp lễ, quen với tiếng trống vang lên giữa đêm và những bộ tuồng cổ xuất hiện dưới ánh đèn vàng. Không khí ấy khiến nhịp sống thường ngày của khu phố như chậm lại để nhường chỗ cho một nét sinh hoạt đã tồn tại suốt nhiều năm.

Lễ Kỳ Yên ở Miếu Bà không mang dáng dấp của một hoạt động phô trương hay trình diễn dành cho khách tham quan. Nó tồn tại tự nhiên như một phần ký ức của cộng đồng cư dân quanh vùng. Người ta đến miếu không chỉ để dâng hương cầu an, mà còn để gặp gỡ hàng xóm, ngồi lại trò chuyện và cùng nhau giữ gìn một nếp sinh hoạt quen thuộc giữa đô thị đang không ngừng đổi thay.

Một lễ hội được giữ bằng sự gắn bó của cả xóm nhỏ

Từ chiều muộn, khoảng sân trước miếu đã bắt đầu nhộn nhịp. Người lớn tuổi chuẩn bị lễ vật, thanh niên phụ dựng sân khấu, kê bàn ghế, treo đèn. Đám trẻ con chạy quanh sân miếu trong tiếng gọi nhau vang cả con hẻm nhỏ.

Không khí ấy tạo nên cảm giác gần gũi rất khác với những lễ hội mang tính sân khấu hóa. Ở Miếu Bà Vườn Lài, ai cũng góp một phần nhỏ để giữ cho lễ Kỳ Yên tiếp tục tồn tại, từ người phụ dọn dẹp đến những cư dân ngồi lại đến khuya để xem hết buổi hát.

Người dân ngồi lại bên hiên Miếu Bà Vườn Lài trong đêm Lễ Kỳ Yên, dõi theo tiếng trống chầu và buổi hát Bội như một phần sinh hoạt quen thuộc đã gắn bó nhiều năm với khu phố nhỏ. 

Giữa đô thị hiện đại, nơi con người ngày càng ít thời gian dành cho nhau, sự tồn tại của một lễ hội vẫn còn giữ được tinh thần xóm giềng như thế trở nên đặc biệt hơn bao giờ hết. Không cần những lời kêu gọi về gìn giữ văn hóa, chính sự hiện diện đều đặn của cộng đồng qua từng mùa lễ đã đủ để những giá trị cũ tiếp tục được lưu truyền.

Khi hát Bội không đứng trên sân khấu mà sống giữa đời thường

Lễ Kỳ Yên và hát Bội từ lâu gần như đã gắn liền với nhau, từ những đình làng lớn cho đến các miếu nhỏ trong khu dân cư. Tiếng trống mở màn cho đêm hát không chỉ gợi lại ký ức của nhiều người lớn tuổi từng quen với sân đình ngày trước, mà còn khiến lớp trẻ tò mò đứng lại theo dõi từng lớp diễn kéo dài suốt đêm.

Không có sân khấu lớn hay ánh đèn cầu kỳ. Sau tấm màn dựng tạm bên hông miếu, các nghệ sĩ lặng lẽ hóa trang dưới ánh đèn trắng. Từng lớp phấn màu, từng nét vẽ trên gương mặt được thực hiện cẩn thận trước giờ biểu diễn. Những bộ mão, áo giáp, hia tuồng được chỉnh sửa ngay trong khoảng không gian nhỏ phía sau sân khấu.

Những người nghệ sĩ lặng lẽ ngồi sau cánh gà, tỉ mỉ hoàn thiện từng lớp hóa trang như bước cuối trước khi hóa thân vào nhân vật trên sân khấu hát Bội.

Những khoảnh khắc hóa trang luôn tạo nên sức hút rất riêng với người cầm máy ảnh. Nhưng điều khiến không gian ấy trở nên sống động hơn cả lại nằm ở những cảnh sinh hoạt diễn ra xung quanh sân miếu. Một bà cụ ngồi xem hát bên ly trà nóng, vài người đàn ông đứng trò chuyện dưới mái hiên, đám trẻ nhỏ chạy quanh trong tiếng trống chầu vang vọng.

Người xem đứng rất gần nghệ sĩ. Gần đến mức có thể nhìn thấy sự tập trung trong ánh mắt người diễn, nghe được tiếng trò chuyện nhỏ xen giữa lúc thay phục trang. Khoảng cách giữa sân khấu và đời sống dường như không còn tồn tại.

Dưới ánh đèn đỏ rực của sân khấu, những nghệ sĩ hát Bội bước ra trong lớp phục trang cầu kỳ, tiếp nối một loại hình sân khấu dân gian đã gắn bó với Lễ Kỳ Yên suốt nhiều năm qua. 

Rồi khi tiếng trống vang lên, khoảng sân nhỏ lập tức đổi khác. Những câu hát ngân dài, động tác dứt khoát cùng lớp hóa trang rực rỡ kéo người xem bước vào không gian của tuồng cổ. Giữa tất cả những sinh hoạt đời thường ấy, hát Bội không còn là một loại hình nghệ thuật đứng tách biệt trên sân khấu, mà dường như đã hòa vào chính nhịp sống của con hẻm nhỏ, trở thành một phần ký ức và đời sống tinh thần của cộng đồng nơi đây.

Giữa nhịp đô thị đổi thay, vẫn có những giá trị lặng lẽ được giữ lại

Điều khiến Lễ Kỳ Yên tại Miếu Bà Vườn Lài trở nên đặc biệt không nằm ở quy mô hay sự đông đúc, mà ở cách những giá trị văn hóa cũ vẫn được lưu giữ một cách âm thầm giữa thành phố đang không ngừng đổi thay.

Giữa những khu nhà mới mọc lên từng ngày, vẫn có một khoảng sân nhỏ nơi tiếng trống hát Bội còn vang lên mỗi năm, nơi người dân vẫn tụ họp để giữ lấy những tập tục quen thuộc của cha ông. Không phô trương, không ồn ào, lễ hội ấy tồn tại bền bỉ như một phần ký ức của khu dân cư lâu năm giữa lòng Sài Gòn.

Có lẽ vì thế mà sau mỗi mùa Kỳ Yên, điều còn đọng lại không chỉ là một lễ cầu an hay một đêm hát tuồng. Đó còn là cảm giác về một phần hồn phố vẫn đang được gìn giữ lặng lẽ trong con hẻm nhỏ của phường Vườn Lài, nơi văn hóa dân gian chưa từng tách khỏi đời sống, mà vẫn hiện diện trong từng hồi trống chầu, làn khói nhang và ánh mắt chăm chú của những người ngồi xem suốt một đêm dài.

Kết

Lễ Kỳ Yên tại Miếu Bà Vườn Lài lưu giữ đời sống tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ, đồng thời cho thấy cách văn hóa dân gian vẫn âm thầm tồn tại giữa đô thị hiện đại. Trong tiếng trống chầu vang lên giữa đêm, trong lớp hóa trang cầu kỳ của nghệ sĩ hát Bội hay sự quây quần của người dân quanh sân miếu, những giá trị cũ vẫn đang được lưu giữ và trao truyền qua từng thế hệ.

Giữa một thành phố luôn chuyển động, những không gian văn hóa như Miếu Bà Vườn Lài giống như nơi neo lại ký ức của phố thị. Không cần sự phô trương, chính sự bền bỉ tồn tại qua năm tháng đã khiến nơi đây trở thành một phần hồn của Sài Gòn, nơi con người vẫn còn tìm thấy sự kết nối với cội nguồn văn hóa giữa nhịp sống hiện đại.

----------

CREDIT:

Photography: Luan Nguyen 
Content: Như Quyền
Design: Phuong Nguyen