Giữa lòng thành phố Cần Thơ sôi động, có một địa chỉ mà người dân nơi đây vẫn gọi bằng cái tên đầy ám ảnh: Khám Lớn. Vì đây không chỉ là nhà tù lớn nhất miền Tây Nam Bộ, mà còn là nơi lưu giữ những ký ức đau thương và hào hùng của dân tộc trong suốt chiều dài kháng chiến.
Hãy cùng MLifeOn tìm về và khám phá nhà tù đặc biệt này trong bài viết dưới đây!
Nơi ghi dấu những năm tháng không thể quên
Tọa lạc tại số 8, đường Ngô Gia Tự, phường Tân An, quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ, nhà tù Khám Lớn là công trình được xây dựng bởi thực dân Pháp từ năm 1878 đến 1886. Nơi đây từng là công cụ cai trị tàn bạo, nơi giam giữ những người yêu nước bị án nặng, những chiến sĩ cách mạng kiên cường.
Và đến hôm nay, sau hơn một thế kỷ, nơi đây vẫn đứng đó - như một chứng nhân lặng lẽ của lịch sử.
Nhà tù Khám Lớn ở thời điểm hiện tại
Khi thực dân Pháp thành lập hạt Cần Thơ vào năm 1876, chúng nhanh chóng xây dựng hàng loạt công trình quân sự và hành chính để củng cố quyền lực. Trong đó, Khám Lớn được xem là một trong những nhà tù kiên cố và quy mô nhất vùng Hậu Giang, nằm liền kề Dinh Tham Biện và đối diện Tòa Bố tỉnh.
Với Hòa ước ngày 5/6/1862 giữa triều đình Huế và thực dân Pháp, miền Nam chính thức bị đặt dưới quyền đô hộ của Pháp. Tại vùng Tây Nam Bộ, từ 25/6/1867, ba tỉnh Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên lần lượt rơi vào tay Pháp. Khi ấy, Cần Thơ vẫn còn mang tên huyện Phong Phú, thuộc phủ Tuy Biên, tỉnh An Giang.
Phải đến ngày 25/2/1876, Soái phủ Sài Gòn mới ban hành nghị định cho phép huyện Phong Phú tách khỏi An Giang để thành lập tỉnh Cần Thơ. Từ đó, các cơ quan cai trị đầu não của Pháp như Dinh Chánh Tham Biện (Tỉnh trưởng), Tòa Bố (Hành chính), Sở Giám binh, Cảnh sát, Mật vụ và Trại giam đều được đặt tại tỉnh lỵ Cần Thơ. Nhà tù tại đây lúc bấy giờ được gọi là “Prison Provincial”, đôi khi còn được biết đến với tên “Khám Đường Cần Thơ”.
Sau mười năm kể từ ngày thành lập tỉnh, thực dân Pháp tiếp tục củng cố bộ máy cai trị, đẩy mạnh xây dựng các công sở, trong đó có việc mở rộng nhà tù với quy mô lớn và kết cấu kiên cố hơn. Từ đó, cái tên “Khám lớn Cần Thơ” ra đời và trở thành cách gọi quen thuộc của người dân miền Tây.
Nơi đây từng giam giữ hàng trăm tù nhân yêu nước - những người bị xem là “nguy hiểm” vì có thể ảnh hưởng đến chế độ cai trị. Đến thời kỳ Mỹ - Ngụy, nhà tù Khám Lớn được đổi tên thành “Trung tâm cải huấn”, nhưng người dân vẫn quen gọi bằng cái tên cũ, như một cách giữ lại ký ức.
Những năm tháng kháng chiến, nhà tù Khám Lớn là nơi chứng kiến sự tàn ác của thực dân như những cách thức tra tấn dã man, áp dụng điều kiện sống khắc nghiệt - tù nhân phải ăn gạo mốc, mắm đắng, khô mục, chỉ được cấp một đến hai ca nước mỗi ngày.
Khu giam giữ các chiến sĩ của ta
Nhưng giữa “địa ngục trần gian” ấy, tinh thần yêu nước của các chiến sĩ của ta vẫn không bị khuất phục.
Dấu ấn thuộc địa và sự tính toán của kẻ cai trị
Nhà tù Khám Lớn được xây dựng biệt lập, ngăn cách với khu dân cư bằng các lộ giới lớn. Tường cao bao bọc, có cốt gác kiểm soát tù nhân, đài quan sát cao 6 mét ở bốn phía, hàng kẽm gai trên tường và đèn pha chiếu sáng ban đêm, … , tất cả đều cho thấy sự tính toán kỹ lưỡng của thực dân Pháp.
nhà tù Khám Lớn có hàng rào kẽm gai, được thực dân kiểm soát nghiêm ngặt
Vị trí nhà tù nằm cạnh Dinh Tỉnh Trưởng, đối diện Tòa Hành Chính, bên trái là con đường rộng. Đây có thể được xem là một cách bố trí vừa thuận tiện cho việc kiểm soát, vừa thể hiện quyền lực của chính quyền thực dân. Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, nhà tù Khám Lớn được mở rộng với 21 phòng giam, chia thành khu giam nam và nữ, có cả phòng biệt giam dành cho tù nhân đặc biệt.
Nơi đây có nhiều phòng giam và có cả khu biệt giam cho những tù nhân được đánh giá là nguy hiểm, có thể ảnh hưởng đến chính quyền thực dân
Giữa nhà tù, địch còn xây một ngôi chùa với khoảng sân lớn, như một phần trong chính sách mị dân, tạo cảm giác “hối lỗi” cho tù nhân. Phía sau là khu nhà hai tầng dùng để thẩm vấn, tra khảo, ép cung. Và sau cùng là nhà bếp mái ngói kiên cố - nơi nấu những bữa ăn đạm bạc cho hàng trăm chiến sĩ bị giam giữ.
Khu nấu ăn cho tù nhân - nơi chế biến các món cơm mốc, khô mục.
Một điểm đến để nhớ, để biết ơn
Ngày 28/6/1996, Khám Lớn Cần Thơ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, mà còn là không gian giáo dục lịch sử, nhắc nhở thế hệ hôm nay về những hy sinh của cha ông.
Đến với nhà tù Khám Lớn, bạn sẽ được nghe về những ký ức đau thương của dân tộc, khiến bất cứ ai cũng không khỏi xúc động. Đó là những câu chuyện về lòng trung thành, về sự kiên cường, về những người đã sống và chết trong bóng tối của nhà tù - tất cả đều khiến chúng ta thêm biết ơn và trân trọng độc lập, tự do hôm nay của đất nước.
Nhà tù Khám Lớn Cần Thơ không phải là nơi chỉ để ghé thăm qua loa, mà là nơi để dừng chân, tìm hiểu và lắng nghe - để hiểu rằng lịch sử không chỉ nằm trong sách vở, mà còn hiện hữu trong từng viên gạch, từng bức tường, từng hơi thở của đất Tây Đô.
Kết
Nếu một lần đến Cần Thơ, hãy dành thời gian ghé thăm nhà tù Khám Lớn. Không phải để du lịch, mà để hồi tưởng. Không phải để chụp ảnh, mà để lặng lẽ cảm nhận.
Giữa những danh lam thắng cảnh như chợ nổi Cái Răng, Cồn Sơn hay chùa Ông, nhà tù Khám Lớn hiện lên như một điểm dừng đặc biệt - nơi quá khứ vẫn còn đó, nơi lịch sử vẫn đang kể chuyện.
Sông nước miền Tây bình dị, nhưng lịch sử nơi đây thì không hề lặng lẽ. Và nếu bạn muốn hiểu thêm về đất và người Tây Nam Bộ, hãy bắt đầu từ một nơi như nhà tù Khám Lớn - nơi từng giọt ký ức vẫn chưa hề phai.
—------
CREDIT:
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Giang Huynh
- Design: Phuong Nguyen
