Khi đặt chân lên hành trình khám phá Tây Bắc từ nhiều năm trước, tôi đã từng được nghe về 3 tiêu chí đặc biệt để đánh giá một người đàn ông Mông trong cộng đồng. Chính xác hơn, đó là 3 công việc quan trọng mà người đàn ông Mông phải biết làm: Cày nương, thổi khèn và xếp bờ rào đá. Điều đó đã khẳng định vai trò quan trọng của nghệ thuật xếp đá đối với đồng bào Mông Tây Bắc.
Hãy cùng MLifeOn nghe những hàng rào đá trăm tuổi kể câu chuyện về cuộc đời và bản lĩnh sống của những người dân hiền lành trên cao nguyên đá Hà Giang.
Bức tường của đá, câu chuyện của người
Nghệ thuật xếp đá của đồng bào Mông đã xuất hiện từ hàng trăm năm nay, gắn liền với cuộc sống di cư của họ. Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có tài liệu nào khẳng định được chính xác, nghệ thuật xếp đá có từ bao giờ, chỉ biết là khi đồng bào Mông di cư và chọn định cư tại Cao nguyên đá Đồng Văn, thì những hàng rào đá ra đời.
Theo những người già truyền kể lại, ở cao nguyên, đất hiếm, nước hiếm, đất đai cằn cỗi, cây cỏ nghèo nàn, chỉ “giàu” đá. Đá có mặt ở khắp nơi, từ ruộng nương tới làng bản, từ ngoài đường lộ đến quanh nhà ở…
Trong hoàn cảnh khắc nghiệt đó, nghệ thuật xếp đá ra đời như một giải pháp thích nghi với sinh tồn của người dân. Bằng đôi bàn tay khéo léo, sự cần cù chăm chỉ, họ dọn đá ở nương rẫy để trồng cấy và dùng chính những viên đá ấy dựng lên những hàng rào, những ngôi nhà xinh đẹp và độc đáo giữa cao nguyên khắc nghiệt. Cũng từ đó, hàng rào đá xuất hiện khắp các khu vực sinh sống của đồng bào Mông ở Hà Giang, đặc biệt là ở Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh và Quản Bạ…
Có thể nói với đồng bào Mông ở Hà Giang, những hàng rào đá nhỏ nhắn nhưng vững chãi đã trở thành 1 điểm tựa trong đời sống sinh hoạt và tinh thần, cả về nghĩa đen và nghĩa bóng.
Đá được xếp thành móng, thành tường cho những ngôi nhà truyền thống của đồng bào. Hàng rào đá như chiếc áo giáp kiên cố giúp bảo vệ khỏi thú dữ, giữ bình yên cho mỗi gia đình trong cộng đồng.
Hàng rào đá bảo bọc và ôm ấp sự sống. Nó chắt chiu từng khoảnh đất màu mỡ ít ỏi giữa cao nguyên, giảm tốc độ dòng chảy xói mòn đất để bảo vệ cho cây trồng lớn lên, giữ mùa màng cho bà con no ấm.
Có thể nói, mỗi bức tường đá là 1 chương sách, 1 câu chuyện sống động về sự nhẫn nại, kiên cường vượt khó của đồng bào Mông.
Nghệ thuật xếp đá: Từ khối đá vô tri đến tuyệt tác tri thức bản địa
Năm 2018, Dry Stone Walling - nghệ thuật xây tường đá khô (hay còn được gọi là xếp đá không dùng vữa) của Anh được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Đến với Hà Giang, trực tiếp chiêm ngưỡng và chạm tay vào các bức tường đá của đồng bào Mông, tin chắc rằng bạn cũng sẽ rất ngạc nhiên trước “kỳ quan” bản địa này.
Dù chưa được công nhận, kỹ thuật xếp đá được truyền từ đời này qua đời khác của đồng bào Mông ở Hà Giang đã được nâng lên mức nghệ thuật.
Vì sao vậy, đặc điểm gì ở những bức tường đá này khiến nó được nâng lên đến tầm nghệ thuật?
Nếu coi Đồng Văn (Hà Giang) là một bức tranh, thì các bức tường đá chính là những nét vẽ tinh tế, mềm mại nhưng nổi bật trên cao nguyên thô mộc. Việc xếp đá không chỉ đơn thuần là chồng những viên đá khô cứng lên nhau mà là sự sắp đặt đầy dụng ý của những đôi bàn tay khéo léo.
Khác với những bức tường kẻ chỉ thẳng tắp ở miền xuôi, những bức tường đá ở đây được xếp uốn lượn theo địa hình, mềm mại như một dòng suối, ôm ấp lấy từng thửa ruộng. Từng viên đá được lựa chọn kỹ lưỡng và đặt một cách khéo léo sao cho vừa khít với nhau, tựa vào nhau vững chãi mà không cần vữa hay chất kết dính nào. Nhìn từ trên cao, những bức tường đá chạy dài trên sườn núi, ôm lấy những thửa ruộng, nương ngô xanh mướt, như một tác phẩm điêu khắc khổng lồ. Nó trở thành 1 hình ảnh đặc trưng của cao nguyên đá Hà Giang mà bất kỳ du khách nào cũng muốn dừng lại để chụp 1 tấm hình.
Nhưng có lẽ, ấn tượng lớn nhất về nghệ thuật xếp đá Hà Giang không nằm ở sự kỳ vĩ đó. Nó nằm ở sự thô mộc, góc cạnh và tự nhiên của những bức tường đá. Chính sự kết hợp đầy ngẫu hứng của viên đá to, nhỏ, dài, ngắn đã tạo nên một bố cục độc đáo, độc bản cho mỗi bức tường. Không gọt giữ, không mài bóng, không hoa văn trang trí, những bức tường đá này toát lên vẻ giản dị, mộc mạc và chân chất rất vùng cao.
Không có bản vẽ, không có kế hoạch thi công, không có cả thời gian cố định cho mỗi bức tường đá. Nó có thể kéo dài vài tuần, vài tháng thậm chí nửa năm, tùy thuộc vào sự khéo léo, kiên trì và tỉ mẩn của người thợ dành cho thửa ruộng, mảnh vườn hay ngôi nhà của mình. Họ cần mẫn như những con chim xây tổ, từng ngày, từng chút, không áp lực, không vội vã…
Nên không ngoa khi nói, nhìn vào mỗi bức tường đá, người ta sẽ hiểu được tính cách và sự yêu thương gia đình của gia chủ.
Nghệ thuật xếp đá - dấu ấn văn hóa và tâm linh sâu sắc
Nếu ai đã từng đến Tây Bắc, hẳn sẽ cảm thấy thú vị bởi các quan niệm về văn hóa và tâm linh của đồng bào Mông. Với bà con, vạn vật đều có linh hồn và cần được tôn trọng. Những bức tường đá bao quanh ngôi nhà, ôm ấp từng mảnh nương của họ lại càng gắn bó. Nó thể hiện sự gắn kết bền chặt giữa con người và thế giới siêu nhiên. Đồng bào Mông coi những bức tường đá là nơi trú ngụ của các vị thần linh cai quản đất đai, bảo vệ cuộc sống của người dân. Những bức tường đá trở thành ranh giới không chỉ giữa các thửa ruộng, mà còn giữa thế giới thực và thế giới tâm linh, bảo vệ sự bình yên cho mỗi gia đình.
Chính vì lẽ đó, khi xây dựng nhà cửa hay xếp các bức tường đá, đồng bào Mông không thể bỏ qua các nghi lễ xin phép thần linh và mong nhận được sự che chở.
Về văn hóa, nghệ thuật xếp đá mang ý nghĩa của sự gắn kết cộng đồng. Nó cũng thể hiện sức mạnh và sự trưởng thành của người đàn ông Mông trong gia đình và dòng tộc. Khi một người đàn ông Mông có thể xếp được những bức tường vững chãi, anh ta chính thức được ghi nhận là trụ cột của gia đình.
Có thể nói, qua nghệ thuật xếp đá, đồng bào Mông đã tạo nên một di sản văn hóa độc đáo. Ở đó, mỗi phiến đá không chỉ còn là vật vô tri mà trở thành nơi cất giữ linh hồn, nuôi dưỡng niềm tin và sự gắn kết của cả cộng đồng.
Kết
Nếu đã từng hoặc sẽ đi trên cao nguyên đá, bạn sẽ dễ dàng nhận ra những bức tường đá - những mảnh linh hồn của mảnh đất Hà Giang. Đó là minh chứng cho một triết lý sống bền bỉ, lặng lẽ nhưng chứa đựng tất cả sự tinh tế và mạnh mẽ của đồng bào Mông trên cao nguyên kỳ vỹ nhưng khắc nghiệt này.
Mỗi bước chân trên con đường uốn lượn của cao nguyên, mỗi lần chạm tay vào lớp rêu phong trên những bức tường đá trăm tuổi, bạn không chỉ chạm vào một công trình kiến trúc, mà còn được chạm vào lịch sử, văn hóa, và triết lý sống của cả một dân tộc.
Hãy đến để lắng nghe những câu chuyện "vô ngôn" được kể bằng đá, để cảm nhận sự tài hoa và bản lĩnh sống của đồng bào Mông trên mảnh đất địa đầu Tổ quốc này.
—---
CREDIT:
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Minh Yen
- Design: Phuong Nguyen
