Có chợ họp trên đất liền, chợ trôi theo con nước, chợ gắn với mùa hoa trái, lại có chợ chỉ tồn tại vài giờ khi thuyền cá vừa cập bờ. Mỗi kiểu chợ là một lát cắt của đời sống và gom lại, chúng tạo thành bức tranh đầy đủ nhất về văn hóa sinh hoạt của người Việt.

Chợ Việt là nơi không cần giờ mở cửa

Chợ Việt hiếm khi hoạt động tuân theo khung giờ cố định. Nó không cần biển hiệu "open" hay "close". Chợ mở cửa khi có người bán và có người mua.

Ở những vùng biển, như chợ cá Sơn Trà, khi trời còn mờ sương, ghe cá đã cập bờ, chợ cá hình thành ngay trên bãi cát. Cá còn đẫm nước biển, người mua kẻ bán đã đứng sát nhau, giao dịch diễn ra nhanh gọn trước khi nắng lên. Chợ tan khi cá đã hết, chẳng cần báo hiệu.

Chợ cá Sơn Trà nhộn nhịp khi mặt trời chưa ló dạng.

Trên sông nước miền Tây, như chợ nổi Cái Răng cũng họp từ rất sớm. Khi mặt trời chưa kịp ló, ghe thuyền đã chen nhau trên dòng nước, hàng hóa treo cao trên sào. Chợ bắt đầu cùng con nước ròng và kết thúc khi dòng sông đổi nhịp.

Còn ở những khu chợ truyền thống trên đất liền như chợ Vị Thanh, người bán thường có mặt từ tinh mơ. Rau vừa hái từ vườn, cá vừa bắt từ ao, thịt mới mổ. Chợ mở không phải vì đồng hồ điểm giờ, mà vì con người đã sẵn sàng bắt đầu một ngày mưu sinh.

Chợ Việt là nơi thuận mua vừa bán

"Thuận mua vừa bán" không chỉ là một câu nói quen thuộc, mà là nguyên tắc vận hành âm thầm của chợ Việt.

Ở chợ, người mua có thể trả giá, người bán có thể nhích lại. Nhưng phần lớn các giao dịch diễn ra trên sự tin cậy. Có những mối quen biết kéo dài nhiều năm: hôm nay mua thiếu, hôm sau trả; hôm nay không có tiền lẻ, lần sau bù lại. Chợ vận hành bằng mối quan hệ nhiều hơn là hóa đơn.

Dù là chợ cá biển gấp gáp, chợ nổi trên sông hay chợ hoa chậm rãi, điểm chung vẫn là sự linh hoạt. Người bán hiểu hoàn cảnh người mua, người mua hiểu nỗi nhọc nhằn của người bán. Giá cả có thể khác nhau đôi chút, nhưng hiếm khi xuất hiện sự lạnh lùng, khó chịu trong cách mua bán.

Chợ Việt vì thế không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, mà là nơi con người trao đổi sự tin tưởng với nhau. 

Nhìn chợ để thấy nếp sống từng vùng

Mỗi khu chợ mang trong mình nhịp sống của chính vùng đất mà nó tồn tại.

Chợ miền Tây thường chậm rãi, ít thúc ép. Người bán sẵn sàng đứng trò chuyện thêm vài câu, hỏi thăm nhau chuyện mùa màng, con cái. Hàng hóa nhiều khi đến từ chính mảnh vườn phía sau nhà.

Chợ nơi sông nước phản ánh rõ đời sống linh hoạt của cư dân miền sông. Mặt nước trở thành mặt tiền, ghe thuyền là gian hàng. Người ta sống, buôn bán và di chuyển cùng dòng chảy.

Chợ hoa như chợ Lách ở Bến Tre cũ thì mang màu sắc khác hẳn. Nó theo mùa, theo vụ, theo nhịp sinh trưởng của cây trái. Ở đó, việc mua bán đi kèm với trao đổi kinh nghiệm, kỹ thuật, chứ không đơn thuần là trả – nhận.

Chợ cá biển lại gấp gáp và thực tế. Ở đó, thời gian là yếu tố quyết định. Mọi thứ diễn ra nhanh, vì cá không chờ được lâu và biển cũng không đợi người.

Chỉ cần nhìn cách họp chợ, người ta đã có thể hiểu được người dân vùng đó sống nhanh hay chậm, phụ thuộc vào thiên nhiên ra sao và coi trọng điều gì trong đời sống. 

Chợ là nơi con người học cách sống cùng nhau

Chợ Việt không hoàn hảo. Nó có ồn ào, có chen lấn, có tranh giành. Nhưng cũng chính ở đó, con người học cách điều chỉnh để sống chung với nhau.

Ở chợ, người ta học cách nói chuyện, học cách quan sát ánh mắt, giọng nói để hiểu đối phương. Học cách nhường đường, học cách chờ đợi, học cả cách mặc cả sao cho không làm mất lòng nhau.

Với nhiều người, chợ là "trường học xã hội" đầu tiên. Trẻ con theo mẹ đi chợ, nghe người lớn nói chuyện, nhìn cách người ta cư xử. Người lớn tuổi ra chợ không chỉ để mua bán, mà để gặp gỡ, để duy trì sự kết nối với cộng đồng.

Chợ chính là nơi giữ cho các mối quan hệ không bị đứt gãy trong đời sống hiện đại ngày càng khép kín.

Chợ truyền thống - Nơi giữ lại cái "đời" rất Việt

Sự xuất hiện của siêu thị, cửa hàng tiện lợi khiến nhiều người cho rằng chợ truyền thống sẽ dần mất đi. Nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại. Chợ có thể thu nhỏ, có thể dời chỗ, có thể họp nhanh hơn, nhưng nó vẫn tồn tại. Siêu thị tiện lợi, sạch sẽ, nhưng thiếu đi sự tương tác đời sống mà chợ mang lại.

Chợ thích nghi theo thời gian, giống như cách người Việt luôn tìm được cách sống phù hợp với hoàn cảnh mới mà vẫn giữ lại phần cốt lõi của mình.

Kết

Văn hóa chợ Việt không nằm ở hình thức, mà nằm trong cách con người sống cùng nhau qua từng buổi họp chợ. Từ bờ biển đến dòng sông, từ mảnh vườn đến khu chợ đất liền, chợ Việt luôn phản chiếu trung thực nhất nhịp sống của từng vùng đất.

Cứ ra chợ, là bạn sẽ biết.

—---------

CREDIT: 

- Photography: Luan Nguyen

- Content: Hoài Hà

- Design: Trung Huynh