Tại tỉnh Quảng Ngãi (Kon Tum cũ), đặc biệt là khu vực núi Ngọc Linh, đẳng sâm là một loại dược liệu quen thuộc với người dân bản địa. Đẳng sâm đã hiện diện từ lâu trong đời sống sinh hoạt, gắn với rừng, nương và với tập quán sử dụng dược liệu của cộng đồng người Xơ Đăng (Sedang). Trong dự án lần này, MLifeOn có dịp đồng hành cùng Hợp tác xã Toong Xăng Xanh, trực tiếp tìm hiểu về cây đẳng sâm, cách trồng, cách khai thác và vai trò của loại dược liệu này trong sinh kế địa phương.

Đẳng sâm Ngọc Linh từ vùng núi đại ngàn 

Đẳng sâm (còn gọi là sâm dây, thường được nhắc đến với tên đẳng sâm Ngọc Linh) là cây thân leo, phần rễ phát triển thành củ. Cây sinh trưởng tốt ở độ cao trung bình đến cao, nơi có khí hậu mát mẻ và đất tơi xốp giàu mùn.

Tại khu vực núi Ngọc Linh, đẳng sâm thường mọc tự nhiên hoặc được người dân trồng ở các rẫy và khu vực bìa rừng. Điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu của vùng núi cao giúp cây phát triển ổn định qua nhiều mùa vụ. Đây cũng là lý do đẳng sâm ở khu vực này được đánh giá cao về chất lượng và hàm lượng hoạt chất, trong đó có saponin - thành phần thường được nhắc đến trong các tài liệu nghiên cứu về dược liệu.

Saponin là nhóm hợp chất tự nhiên thường có trong nhiều loại dược liệu, được biết đến với đặc tính tạo bọt nhẹ khi hòa trong nước. Trong các nghiên cứu về thảo dược, saponin thường được quan tâm nhờ những tác động sinh học đa dạng, góp phần tạo nên giá trị đặc trưng của nhiều loài cây thuốc, trong đó có đẳng sâm.

Bên cạnh saponin, đẳng sâm Ngọc Linh còn chứa polysaccharides, một dạng “đường đa” thường có trong các thực phẩm như yến mạch, lúa mạch hay các loại nấm. Thành phần này được nhiều tài liệu ghi nhận có giá trị sinh học đáng chú ý, góp phần làm nên đặc tính riêng của loại dược liệu vùng núi cao này.

Đẳng sâm rừng tự nhiên, tinh hoa sức khỏe từ đại ngàn. 

Trong đời sống thường ngày, đẳng sâm được người dân sử dụng dưới nhiều hình thức như nấu nước uống, hầm canh, ngâm rượu hoặc chế biến khô để dùng dần. Cách sử dụng đơn giản, phù hợp với nhịp sống và điều kiện sinh hoạt của người dân miền núi.

Người đồng bào Sedang và nghề trồng đẳng sâm 

Đối với người đồng bào Sedang, đẳng sâm không phải là cây trồng đại trà nhằm mục tiêu sản lượng lớn. Việc trồng và khai thác sâm dựa nhiều vào kinh nghiệm quan sát tự nhiên, hiểu biết về chu kỳ sinh trưởng của cây và điều kiện đất rẫy qua từng mùa.

Người dân địa phương thường trồng đẳng sâm tại rẫy hoặc khu vực bìa rừng, nơi đất tơi xốp và có độ ẩm phù hợp. Khi thu hoạch, những củ nhỏ thường được giữ lại để làm giống cho mùa trồng tiếp theo. Bên cạnh đó, hạt sâm dây khi chín khô sẽ rụng xuống đất. Khi gặp những cơn mưa đầu mùa, hạt có thể nảy mầm tự nhiên. Đặc biệt ở những khu rẫy sau khi đốt thực bì, tỷ lệ hạt nảy mầm thường cao hơn, giúp cây tiếp tục sinh trưởng qua các mùa vụ tiếp theo.

Cuộc sống của người Sedang gắn liền với rừng và nương rẫy. Việc trồng đẳng sâm cũng vì vậy mà gắn với nhịp canh tác quen thuộc của người dân, trở thành một phần trong sinh kế và đời sống thường ngày.

Cây sâm không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn gắn với tri thức bản địa và cách người dân gìn giữ môi trường sống của mình.

MLifeOn hợp tác cùng Hợp tác xã Toong Xăng Xanh và định hướng phát triển bền vững

Hợp tác xã Toong Xăng Xanh được thành lập với mục tiêu hỗ trợ cộng đồng địa phương trong việc phát triển các sản phẩm dược liệu bản địa, trong đó có đẳng sâm Ngọc Linh. Hợp tác xã đóng vai trò tổ chức vùng nguyên liệu, hướng dẫn người dân các bước sơ chế ban đầu và kết nối sản phẩm ra thị trường theo hướng minh bạch về nguồn gốc.

Ngoài yếu tố kinh tế, Toong Xăng Xanh chú trọng đến việc bảo tồn tri thức bản địa, đảm bảo người dân Sedang vẫn giữ vai trò chủ thể trong quá trình trồng, chăm sóc và khai thác đẳng sâm. Đây là nền tảng để hoạt động sản xuất gắn liền với việc bảo vệ rừng và duy trì hệ sinh thái lâu dài.

Trong dự án lần này, M&M Communications và MLifeOn đồng hành cùng Hợp tác xã Toong Xăng Xanh với vai trò ghi nhận, tổng hợp và truyền tải thông tin về đẳng sâm Ngọc Linh một cách rõ ràng, dễ tiếp cận. Trọng tâm của quá trình đồng hành là kể lại câu chuyện vùng trồng, con người và hành trình phát triển theo hướng bền vững, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng.

Trải nghiệm thực tế tại vùng trồng đẳng sâm

Trong thời gian trải nghiệm tại Kon Tum, chúng tôi có dịp theo chân người dân lên các khu rẫy trồng sâm, quan sát trực tiếp các công đoạn từ chăm sóc, thu hoạch đến sơ chế ban đầu. Phần lớn các bước đều được thực hiện thủ công, phụ thuộc nhiều vào thời tiết, mùa vụ và kinh nghiệm của người trồng.

Việc đào sâm, làm sạch đất, phân loại và phơi khô đều đòi hỏi sự cẩn thận để không làm ảnh hưởng đến chất lượng củ. Qua những trải nghiệm thực tế này, có thể thấy rõ rằng phát triển đẳng sâm không chỉ là câu chuyện về sản lượng, mà là quá trình cân bằng giữa canh tác, sinh kế của người dân và môi trường tự nhiên của vùng núi.

Kết

Đẳng sâm tại khu vực núi Ngọc Linh là một loại dược liệu bản địa gắn liền với rừng và đời sống của cộng đồng người Sedang. Thông qua sự kết nối của Hợp tác xã Toong Xăng Xanh và dự án đồng hành của MLifeOn cùng M&M Communications, hành trình của cây đẳng sâm được ghi nhận rõ hơn từ vùng trồng, con người đến định hướng phát triển bền vững.

Đây không chỉ là câu chuyện về một loại dược liệu, mà còn là cách con người lựa chọn gìn giữ những giá trị đã gắn bó lâu dài với núi rừng.

—--------

CREDIT: 

• Photography: Luan Nguyen, Tran Le Minh Quan 

• Content: Vy Vy

• Design: Phuong Nguyen

• Cảm ơn Hợp tác xã Toong Xăng Xanh và bà con đồng bào Sedang đã hỗ trợ và đồng hành trong quá trình thực hiện dự án.