Có những thứ tưởng như rất quen, nhưng ta vẫn lướt qua mỗi ngày mà chưa kịp ngoái nhìn. Chỉ một thoáng ngẩng lên bức tường thành phủ rêu, mái đình cong vút in bóng thời gian, tấm bia đá lặng lẽ giữa trời đất, ta vẫn thấy thấp thoáng những đường nét hoa văn đậm hồn dân tộc. Trải qua bao lớp bụi thời gian, những họa tiết ấy vẫn âm thầm trường tồn, như lời thì thầm của tiền nhân vọng lại giữa lòng kiến trúc cổ kính. Đó là di sản vô giá mà thế hệ hôm nay cần gìn giữ, soi chiếu và tiếp bước, để hồn cốt Đại Việt mãi ngân vang trên hành trình mai sau.
Khái quát về hệ thống hoa văn Việt Nam
Hệ thống hoa văn là tập hợp những họa tiết trang trí mang tính biểu tượng và thẩm mỹ cao, được sáng tạo từ hình ảnh gần gũi, gắn liền với đời sống văn hóa và tinh thần của người Việt.
Không ai nhớ chính xác hoa văn đã xuất hiện từ bao giờ. Chỉ biết rằng từ xưa, trên mặt trống đồng, vách đá, trong trang phục lễ nghi hay những di vật khảo cổ, hình ảnh hoa văn đã hiện diện như cách người xưa gửi gắm tín ngưỡng, khát vọng và cả cách nghĩ về đời sống.
Hoa văn trang trí trên kiến trúc mái nhà
Theo thời gian, hệ thống hoa văn Việt Nam dần trở nên phong phú hơn, được bồi đắp qua từng triều đại, đa dạng vùng miền và cộng đồng con người. Mỗi họa tiết chất chứa những giá trị văn hóa và lịch sử của dân tộc.
Trong kho tàng ấy, có bốn nhóm hoa văn nổi bật hơn cả: hoa văn chữ viết, hoa văn linh thú, hoa văn thực vật và hoa văn hồi văn. Mỗi loại mang một câu chuyện, một lớp ý nghĩa riêng, cùng nhau tạo nên hệ thống hoa văn đặc sắc, làm giàu thêm vốn cổ quý báu mà người Việt đã gìn giữ tự bao đời.
Hoa văn chữ viết - Khi con chữ trở thành triết lý sống
Với người xưa, chữ viết không chỉ để đọc. Chữ là để khắc ghi, để nhìn thấy mà soi mình. Và khi đi vào hoa văn, chữ viết như bước sang một đời sống khác, nó rũ bỏ lớp vỏ “ký tự”, để trở thành đạo lý, niềm tin và những điều thiêng liêng nhất trong lòng người.
Vốn mang bản chất tượng hình, những ký tự Hán - Nôm được người Việt đã chắt lọc, cách điệu, khắc họa chúng trong từng kèo cột, bức hoành, món đồ gốm hay tráp gỗ. Mỗi loại hoa văn chữ viết mang một hình khối, một khí chất nhất định: có những chữ vuông vức nhưng cũng có những chữ với đường nét mềm mại, mảnh khảnh.
Chữ “Phúc” treo trước cửa như lời mời gọi điều lành, chữ “Thọ” khắc trên xà nhà như mong ước một đời bền vững. Những câu đối đỏ au treo hai bên cột đình làng để nhắc nhở người ta sống sao cho phải. Hoa văn chữ viết là cách người xưa gửi lại một phần tâm hồn, chừng nào con chữ còn được nhìn bằng sự trân quý, chừng đó đạo lý vẫn còn ở lại trong đời.
Hoa văn linh thú - Khát vọng về tương lai phồn thịnh
Từ thuở xa xưa, người Việt đã gửi vào hình tượng linh thú những mong ước vượt khỏi đời thường. Đó là khát vọng được chở che, được sống trong một thế giới yên bình, thịnh vượng, nơi con người thuận theo đất trời. Long - Lân - Quy - Phụng là bốn linh vật linh thiêng không hiện hữu trong đời thực, nhưng lại hiện hữu trong tâm thức con người và trong đường nét hoa văn nơi mái đình, vách chùa.
Với người xưa, hoa văn linh thú là điểm tựa tinh thần gắn liền với hệ giá trị văn hóa và quan niệm về thế giới quan.
Trên những mái đình, bờ nóc, thân Rồng uốn lượn giữa không trung, vảy ánh lên sắc đồng, như thể đang hóa hình từ một cõi linh thiêng. Nếu là chùa thờ Thánh Mẫu, vị trí cao ấy nhường lại cho chim Phượng với hình dáng thanh thoát, đuôi dài, tượng trưng cho cốt cách mẫu nghi. Kỳ lân thường ở vị trí thấp hơn một bậc, là hiện thân của phúc lành, của bình yên cần được giữ gìn. Rùa đứng thấp nhất, lặng lẽ mà vững chãi, mang ý niệm về sự trường tồn.
Không phải ngẫu nhiên mà người xưa chọn dùng hoa văn để biểu đạt hình tượng linh thú. Họ đã trừu tượng hóa biểu tượng, diễn đạt tinh thần bằng hình khối, đường nét. Ở đó, mỗi linh thú không chỉ là họa tiết hoa văn trang trí, mà là một khát vọng được “nắn” thành hình.
Hoa văn thực vật - Khi thiên nhiên là chất liệu của đường nét kiến trúc
Giới thực vật bước vào nghệ thuật cổ trong hình hài những họa tiết hoa, lá, cây trái… Lúc thì hiện rõ dáng hình, lúc lại được chắt lọc thành những đường nét cách điệu, nhưng luôn giữ được cái hồn dịu dàng và sống động vốn có của tự nhiên.
Hoa văn thực vật được các nghệ nhân tinh lọc, cách điệu để từng chi tiết hài hòa với tổng thể tác phẩm.
Giữa những hình tượng oai nghiêm của hoa văn linh thú, hoa văn thực vật mang đến một làn gió mềm mại hơn. Lấy cảm hứng từ cỏ cây hoa lá, người xưa không chỉ xem thiên nhiên là phông nền cho đời sống, mà còn là một phần chất liệu được đưa vào nghệ thuật. Đó là sự thanh cao trong dáng sen nở, sự uyển chuyển của dây leo vươn mình theo mái ngói, sự mảnh mai nhưng dẻo dai của nhành trúc rũ xuống hiên đình. Từng họa tiết đều được chế tác bằng đôi tay tỉ mỉ, để mỗi chi tiết dù nhỏ cũng hòa điệu trong tổng thể, không phô trương mà vẫn đậm nét.
Có lẽ vì thế mà hoa văn thực vật luôn khiến người ta thấy nhẹ lòng. Nó làm dịu đi cái cứng cỏi của gỗ đá, mang hơi ấm vào những không gian vốn nghiêm trang. Qua bàn tay nghệ nhân, hoa văn thực vật trở thành phần hồn của kiến trúc, một sự kết nối thầm lặng giữa con người với đất trời, giữa vật chất với tinh thần, giữa vẻ đẹp bên ngoài và sự an yên bên trong.
Hoa văn hồi văn - Vẻ đẹp nghệ thuật của sự lặp lại
Thoạt nhìn, hoa văn hồi văn có vẻ đơn giản, chỉ là những nét lặp lại, nối tiếp nhau. Nhưng chính sự đơn giản ấy lại khiến chúng bền bỉ hơn cả, những đường hồi văn uốn khúc như một dòng chảy không bao giờ khép lại, tượng trưng cho sự viên mãn, trường tồn và luân hồi trong quan niệm Á Đông.
Hồi văn thường được dùng để bao viền, tạo khung, hoặc làm nền cho các họa tiết chính. Tuy chỉ đóng vai trò nền, nhưng lại là yếu tố tạo nhịp điệu cho toàn bộ bố cục. Có nơi, hồi văn còn được biến tấu thành hình mây nước, sóng lượn như một cách đưa vũ trụ vào trong từng chi tiết nhỏ.
Hoa văn hồi văn thể hiện quan niệm về sự liên tục, viên mãn và trường tồn trong văn hóa Á Đông.
Và chính nhờ những sự kết hợp hoa văn như thế, kiến trúc cổ xưa không chỉ có phần nhìn mà còn có phần cảm. Một cảm giác yên ổn, trật tự, gợi nhắc đến sự tiếp nối giữa cái cũ và cái mới, giữa những điều đã qua và điều còn lại mãi.
Kết
Trên hành trình gìn giữ bản sắc, việc nhìn lại những đường nét hoa văn truyền thống là cách tiếp cận gần hơn với kho tàng tư tưởng và tâm hồn của cha ông. Mỗi nhóm hoa văn từ chữ viết đến linh thú, thực vật đến hồi văn đều là một phần lưu dấu trên hệ thống kiến trúc cổ. Những giá trị ấy vượt khỏi mục đích trang trí, trở thành nguồn vốn cổ cần được trân trọng và bảo tồn. Đó cũng là nguồn cảm hứng vô giá dành cho những ai yêu văn hóa và khát khao khám phá chiều sâu truyền thống Việt Nam.
---------
CREDIT:
- Photography: Luan Nguyen
- Content: Vy Vy
- Design: Phuong Nguyen
